Ustawa z dnia 26 stycznia 1982 r. - Karta Nauczyciela, nowelizowana była wielokrotnie, jednak ustawa z dnia 15 lipca 2004 r. o zmienia ustawy - Karty Nauczyciela oraz zmianie niektórych innych ustaw, jest nowelizacją głęboką, wzbudzającą bardzo różne oceny środowisk nauczycielskich. Wzbudza ogromne zainteresowanie pracowników oświaty, bo dotyczy tak ważnych kwestii, jak np.: awansu zawodowego, procedury uzyskiwania kolejnego stopnia /nauczyciela kontraktowego - dla stażysty, a następnie mianowanego i dyplomowanego, terminów przeszeregowań płacowych oraz regulaminów wynagradzania, standardów zatrudniania, funkcji nauczycielskich związków zawodowych. W tym samym stopniu co nauczycieli owe zmiany dotyczą nauczycieli-bibliotekarzy, którzy podlegają tym samym przepisom. Z myślą o nich przedstawiam najważniejsze zmiany w Karcie Nauczyciela.

Ustawa z dnia 15 lipca 2004 r. o zmienia ustawy - Karty Nauczyciela oraz zmianie niektórych innych ustaw powoduje zmiany następujących ustaw:

• Ustawy z dnia 7 września 1991 r. o systemie oświaty (Dz.U. z 1996 r. Nr 67, poz. 329, z późn. zm.9).
  
  
• Ustawy z dnia 12 września 1990 r. o szkolnictwie wyższym (Dz.U. Nr 65, poz. 385, z późn. zm.)
  
  
• Ustawy z dnia 26 czerwca 1997 r. o wyższych szkołach zawodowych (Dz.U. Nr 96, poz. 590, z późn. zm.6)
  
  
• Ustawy z dnia 18 grudnia 1998 r. o służbie cywilnej (Dz.U. z 1999 r. Nr 49, poz. 483, zpóźn. zm.4)
  
  
• Ustawy z dnia 23 grudnia 1999 r. o kształtowaniu wynagrodzeń w państwowej sferze budżetowej oraz o zmianie niektórych ustaw (Dz.U. Nr 110, poz. 1255.)

Konsekwencje wejścia w życie ustawy z dnia 15 lipca 2004 r. o zmienia ustawy - Karty Nauczyciela oraz zmianie niektórych innych ustaw, będą miały także wpływ na odpowiednie postanowienia corocznych ustaw budżetowych.

Zmiany w awansie zawodowym nauczyciela

W przepisach dotyczących awansu nastąpiły istotne zmiany W dotychczasowych regulacjach nauczycielowi kontraktowemu wygasał stosunek pracy, jeśli po czterech latach od dnia zatrudnienia w danej szkole nie uzyskał stopnia nauczyciela mianowanego. Teraz może pracować dalej na tym stanowisku bez obawy rozwiązania z nim umowy o pracę.

Znowelizowana Karta Nauczyciela wprowadza obowiązkowe przerwy między stażami wymaganymi do uzyskania kolejnego awansu zawodowego. Obecnie nauczyciel kontraktowy może rozpocząć staż na stopień nauczyciela mianowanego po przepracowaniu w szkole co najmniej dwóch lat, nauczyciel mianowany - staż na stopień nauczyciela dyplomowanego po przepracowaniu w szkole co najmniej jednego roku od dnia nadania poprzedniego stopnia awansu zawodowego.

Powyższe zmiany powoduję, że 1 września 2004 r. staż na stopień nauczyciela mianowanego mogli rozpocząć nauczyciele kontraktowi, którzy stopień nauczyciela kontraktowego uzyskali przed 1 września 2002 r., na stopień nauczyciela dyplomowanego - nauczyciele mianowani, którzy stopień nauczyciela mianowanego uzyskali przed 1 września 2003 r.

Warunkiem nadania nauczycielowi kolejnego stopnia awansu zawodowego jest spełnienie wymagań kwalifikacyjnych, odbyciem stażu, zakończonego pozytywną oceną dorobku zawodowego nauczyciela, oraz:

1. w przypadku nauczyciela stażysty - uzyskanie akceptacji komisji kwalifikacyjnej po przeprowadzonej rozmowie;
   
   
2. w przypadku nauczyciela kontraktowego - zdanie egzaminu przed komisją egzaminacyjną;
   
   
3. w przypadku nauczyciela mianowanego - uzyskanie akceptacji komisji kwalifikacyjnej po dokonaniu analizy dorobku zawodowego nauczyciela i przeprowadzonej rozmowie. Dawniej komisja oceniała jego dorobek zaocznie, na podstawie zgromadzonych dokumentów. Teraz może on zaprezentować osobiście swoje dokonania.

Stopień awansu zawodowego nadaje:

1. nauczycielowi stażyście stopień nauczyciela kontraktowego - dyrektor szkoły;
   
   
2. nauczycielowi kontraktowemu stopień nauczyciela mianowanego - organ prowadzący szkołę;
   
   
3. nauczycielowi mianowanemu stopień nauczyciela dyplomowanego - organ sprawujący nadzór pedagogiczny.

Znowelizowana Karta Nauczyciela wprowadza jeszcze jedną zmianę w awansowaniu nauczyciela z doktoratem. Nauczyciel kontraktowy lub mianowany mający co najmniej stopień naukowy doktora może ubiegać się o uzyskanie kolejnego stopnia awansu zawodowego po stażu trwającym rok i dziewięć miesięcy, czyli o jeden rok później niż miało to miejsce wcześniej, kiedy wystarczył tylko okres dziewięciomiesięczny.

Przy awansie zawodowym dyrektora szkoły przyjęto następujące ustalenie: może on złożyć wniosek o podjęcie postępowania kwalifikacyjnego na stopień nauczyciela dyplomowanego po czterech latach od nadaniu mu stopnia nauczyciela mianowanego, a jeżeli ma doktorat, to ten okres skraca się do lat trzech. Musi jednak spełnić następujący warunek: wykazać się nieprzerwana praca na stanowisku dyrektora minimum przez trzy lata, a w przypadku posiadania doktoratu - dwa lata. Byli dyrektorzy, oddelegowani do pracy np. w związkach zawodowych i wrócili do pracy nauczycielskiej, mogą złożyć wniosek o podjęcie postępowania kwalifikacyjnego na stopień nauczyciela dyplomowanego po stażu trwającym rok i dziewięć miesięcy. Znajdujący się w analogicznej sytuacji nauczyciel oddelegowany np. do pracy związkowej lub urlopowany może złożyć wniosek o podjęcie postępowania kwalifikacyjnego na stopień nauczyciela mianowanego lub dyplomowanego odpowiednio po upływie pięciu lat od nadania stopnia nauczyciela kontraktowego i czterech lat - od mianowanego. Musi być jednak, w tym przypadku, spełniony następujący warunek: okres urlopowania lub zwolnienia z obowiązku świadczenia pracy powinien trwać nieprzerwanie co najmniej trzy lata.

Nauczyciele skierowani do pracy za granicą w celu wspomagania nauczania języka polskiego, historii, geografii, kultury polskiej oraz innych przedmiotów nauczanych w języku polskim w środowiskach polonijnych po powrocie do pracy w polskiej szkole mogą złożyć wniosek o podjęcie odpowiednio postępowania egzaminacyjnego o awans na stopień nauczyciela mianowanego lub postępowania kwalifikacyjnego o awans na stopień nauczyciela dyplomowanego po odbyciu stażu w wymiarze rok i 9 miesięcy.

Bardzo ważne, przy składaniu wniosku o postępowanie kwalifikacyjne, jest ścisłe przestrzeganie wyznaczonych terminów. I tak, nauczyciel stażysta i kontraktowy składają wniosek w roku uzyskania pozytywnej oceny dorobku zawodowego za staż. Mianowany ma trzyletni termin, od uzyskania pozytywnej oceny, na złożenie takiego wniosku. Niedotrzymanie tych terminów powoduje obowiązek ponownego odbycia stażu.

W przypadku choroby lub urlopu innego niż wypoczynkowy, trwającego nieprzerwanie dłużej niż miesiąc, przedłużają staż o okres tej nieobecności, natomiast nieobecność dłuższa niż rok powoduje konieczność ponownego odbycia stażu w jego pełnym wymiarze.

Do pozytywnych zmian należy postanowienie, że komisje kwalifikacyjne i egzaminacyjne pracują przez cały rok, a nie jak było dotychczas tylko w określonych terminach.

Terminy przeszeregowań

Dla przeszeregowań wyznaczone zostały dwa terminy: 1 września lub 1 stycznia, stanowi o tym zapis art. 39 ust. 1 i 1a znowelizowanej Karty Nauczyciela. Przeszeregowanie płacowe od następnego miesiąca od uzyskania awansu nie będzie już stosowane, a tylko w dwóch podanych wyżej terminów. A więc 1 września nastąpi przeszeregowanie, jeżeli decyzja o nadaniu awansu zawodowego będzie wydana do 31 sierpnia, lub 1 stycznia - jeżeli decyzja o nadaniu awansu zawodowego będzie wydana do 31 grudnia.

Składniki wynagrodzenia

Zgodnie z art. 30 ust. 1 Karty Nauczyciela składniki wynagrodzenia, które są uwzględnianie przy ustalaniu średniego wynagrodzenia, to:

1. wynagrodzenie zasadnicze,
   
   
2. dodatki: za wysługę lat, motywacyjny, funkcyjny, za warunki pracy,
   
   
3. wynagrodzenia za godziny pozawymiarowe i godziny doraźnych zastępstw,
   
   
4. nagrody i inne świadczenia wynikające ze stosunku pracy , z wyłączeniem świadczeń z ZEŚS oraz dodatków socjalnych (dodatek za uciążliwość pracy; dodatkowe wynagrodzenia za pracę w porze nocnej; nagrody jubileuszowe; dodatkowe wynagrodzenie roczne-trzynastka; zasiłek na zagospodarowanie; odprawy: emerytalna, rentowa, z tytułu rozwiązania stosunku pracy; nagrody ze specjalnego funduszu nagród).

Przepis o regulaminie wynagradzania wchodzi w życie z dniem 1 stycznia 2005 r., co powoduje, że do tej daty powinny być zakończone prace nad nowym regulaminem. Znowelizowana Karta Nauczyciela nie zmienia dotychczasowego systemu, to znaczy minister edukacji narodowej i sportu kształtuje wyłącznie wysokość wynagrodzenia zasadniczego, a samorząd terytorialny - w uchwale w sprawie regulaminów wynagrodzenia - wysokość i szczegółowe warunki wypłacania dodatków (motywacyjnego, funkcyjnego, za warunki pracy).

Zmieniona Karta Nauczyciela stymuluje uprawnienia samorządów do zwiększania wysokości wypłacanych wynagrodzeń, bowiem w trybie uchwały będzie możliwe również podwyższenie wynagrodzenia zasadniczego ponad poziom stawek ustalonych przez ministra edukacji narodowej i sportu.

Organy prowadzące szkoły muszą do końca bieżącego roku dostosować kryteria i tryb przyznawania nagród dla nauczycieli za ich osiągnięcia dydaktyczno-wychowawcze do zmienionych przepisów.

Karta Nauczyciela ustala, iż średnie wynagrodzenie nauczyciela rozpoczynającego pracę - stażysty - stanowi 82% kwoty bazowej ustalonej corocznie w ustawie budżetowej, natomiast średnie wynagrodzenie nauczycieli pozostałych stopni awansu zawodowego jest odniesione do wynagrodzenia stażysty i stanowi odpowiednio dla nauczyciela kontraktowego 125%, dla nauczyciela mianowanego 175%, dla nauczyciela dyplomowanego 225%. Znając kwotę bazową określoną w ustawie budżetowej na dany rok, możemy dokładnie wyliczyć wysokość wynagrodzenia dla nauczycieli posiadających wymienione stopnie awansu. I tak kwita bazowa w ustawie budżetowej na 2004 r. wyniosła 1717, 73 zł, co oznacza, że w 2004 roku średnie wynagrodzenie nauczyciela stażysty wynosiło 1409 zł, kontraktowego - 1761 zł, mianowanego - 2466 zł oraz nauczyciela dyplomowanego - 3170 zł.

Urlop dla poratowania zdrowia

Stanowi o tym art. 73. 1., jednak w przypadku, kiedy nauczycielowi, któremu do nabycia prawa do emerytury brakuje mniej niż rok, urlop dla poratowania zdrowia nie może być udzielony na okres dłuższy niż do końca miesiąca poprzedzającego miesiąc, w którym nauczyciel nabywa uprawnienia emerytalne. Do okresu siedmioletniej pracy w szkole, wlicza się okresy czasowej niezdolności do pracy wskutek choroby oraz urlopu innego niż wypoczynkowy, trwające łącznie nie dłużej niż 6 miesięcy. W przypadku okresu niezdolności do pracy i urlopu trwających dłużej niż 6 miesięcy wymagany okres pracy przedłuża się o ten okres.

Nauczyciel w okresie przebywania na urlopie dla poratowania zdrowia zachowuje prawo do comiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego dodatku za wysługę lat oraz prawo do innych świadczeń pracowniczych, w tym dodatków socjalnych. Dyrektor szkoły, nie później niż w terminie 2 tygodni przed zakończeniem urlopu dla poratowania zdrowia, wydaje nauczycielowi skierowanie na badanie kontrolne w celu stwierdzenia braku przeciwwskazań do pracy na określonym stanowisku. W okresie przebywania na urlopie dla poratowania zdrowia nauczyciel

nie może nawiązać stosunku pracy lub podjąć innej działalności zarobkowej, w przeciwnym przypadku dyrektor szkoły odwołuje nauczyciela z urlopu, określając termin, w którym nauczyciel obowiązany jest do powrotu do pracy.

Nauczycielowi można udzielić kolejnego urlopu dla poratowania zdrowia nie wcześniej niż po upływie roku od dnia zakończenia poprzedniego urlopu dla poratowania zdrowia, jednak łączny wymiar urlopu dla poratowania zdrowia nauczyciela w okresie całego zatrudnienia nie może przekraczać 3 lat.

O potrzebie udzielenia nauczycielowi urlopu dla poratowania zdrowia, w celu przeprowadzenia zalecanego leczenia, orzeka lekarz ubezpieczenia zdrowotnego leczący nauczyciela.

Wypowiedzenie nauczycielowi pracy z przyczyn organizacyjnych

Znowelizowana Karta Nauczyciela wprowadziła istotne zmiany w przepisach dotyczących wypowiedzenia nauczycielowi pracy z przyczyn organizacyjnych. Do dawnego art. 20 ust. 5 dodano ust. 5a-5c, z których wynika, że o zamiarze wypowiedzenia nauczycielowi stosunku pracy z przyczyn organizacyjnych dyrektor szkoły zawiadamia reprezentującą nauczyciela zakładową (międzyzakładową) organizację związkową, która w terminie 7 dni od dnia otrzymania zawiadomienia może zgłosić na piśmie dyrektorowi szkoły umotywowane zastrzeżenia. Po ich rozpatrzeniu, a także w razie niezajęcia przez tę organizację stanowiska w ustalonym terminie, dyrektor szkoły podejmuje decyzję w sprawie wypowiedzenia.

Wypowiedzenie jest bezskuteczne w przypadku złożenia przez nauczyciela, w terminie do 30 dni od dnia doręczenia wypowiedzenia stosunku pracy pisemnego wniosku o przeniesienie w stan nieczynny. Z upływem sześciomiesięcznego okresu pozostawania w stanie nieczynnym stosunek pracy wygasa. Bardzo istotne jest postanowienie, że wygaśnięcie stosunku pracy powoduje dla nauczyciela skutki, jakie przepisy prawa wiążą z rozwiązaniem stosunku pracy z przyczyn dotyczących zakładu pracy w zakresie świadczeń przedemerytalnych. Nauczyciel przeniesiony w stan nieczynny zachowuje prawo do comiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego oraz prawo do innych świadczeń pracowniczych, w tym dodatków socjalnych, do czasu wygaśnięcia stosunku pracy. Dyrektor szkoły ma obowiązek przywrócenia nauczyciela pozostającego w stanie nieczynnym do pracy w pierwszej kolejności, gdy tylko "zrodzi się możliwość podjęcia przez niego pracy w pełnym wymiarze zajęć".

Natomiast nauczycielowi zatrudnionemu na podstawie mianowania, z którym rozwiązano stosunek pracy przyznaje się odprawę pieniężną w wysokości jednomiesięcznego wynagrodzenia zasadniczego ostatnio pobieranego w czasie trwania stosunku pracy - za każdy pełny rok pracy na stanowisku nauczyciela.

Przedstawione zmiany w Karcie Nauczyciela nie wszystkich nauczycieli mogą satysfakcjonować, natomiast do dużych sukcesów można zaliczyć fakt, że ten akt prawny funkcjonuje dalej, pomimo prób jego zniesienia.