(fragmenty wystąpienia podczas VI Krajowego Forum Informacji Naukowej i Technicznej ph. Wiedza - Gospodarka - Informacja, Katowice, 18 września 2001 r.)

Podstawowe kierunki działalności
Ograniczę się do zasygnalizowania tylko wybranych zagadnień, które skupiają uwagę i wysiłki wielu członków naszej organizacji. Są to sprawy polityki bibliotecznej, ustawodawstwa, zawodu bibliotekarskiego, kształcenia i dokształcania bibliotekarzy oraz wzmocnienia samego Stowarzyszenia, w tym rozwijania działalności wydawniczej.

Jeśli chodzi o politykę biblioteczną, to podzielamy rozpowszechniony w naszym środowisku pogląd o jej słabości. Głównym problemem jest przekonanie polityków i rządu o potrzebie jej tworzenia i prowadzenia. Obserwujemy wzrastającą odporność potencjalnych twórców i realizatorów takiej polityki na potrzebę jej uprawiania. Możliwości wpływania na politykę biblioteczną będą zależne - jak sądzimy - od:

• siły głosu całego naszego środowiska, na razie ten głos jest słaby i przez władze i społeczeństwo - nie słuchany lub lekceważony
• dobrych projektów i programów opracowywanych w naszym środowisku
• poczucia odpowiedzialności i wiedzy samych polityków
• a w przyszłości - wpływu programów Unii Europejskiej.

Dlatego sądzimy, że w sprawach polityki bibliotecznej całe nasze środowisko powinno mówić jednym głosem.

Inicjatywy SBP w zakresie prawodawstwa bibliotecznego są znane w naszym środowisku. Wystarczy przypomnieć, że SBP opracowało i proponowało własne projekty ustawy o bibliotekach i innych dokumentów oraz uczestniczyło aktywnie w opiniowaniu projektów powstałych poza naszą organizacją. Choć nie ma ustawy o informacji naukowej, co wydaje się istotnym brakiem, dorobek legislacyjny w odniesieniu do spraw bibliotek oceniamy jako znaczny i ważny. Dostrzegamy w tym dorobku także wkład SBP. Jeśli nawet nasze propozycje nie zostały uwzględnione, to tworzyły klimat sprzyjający nowym regulacjom.

Przykładem inicjatywy z zakresu ustawodawstwa bibliotecznego jest ostatnia nowelizacja ustawy o bibliotekach. SBP podjęło wspólnie z Krajową Radą Biblioteczną i zainicjowało w porozumieniu z MKiDN prace nowelizacyjne. Służyły temu celowi dyskusja redakcyjna opublikowana w kwietniu 2001 r. na łamach "Bibliotekarza", a następnie prace w ramach zespołu roboczego powołanego przez KRB, w wyniku których opracowano sensowne i niezbędne propozycje zmian przesłane do MKiDN. Przegrały one z jednozdaniową nowelizacją ustawy o bibliotekach, zakazującą łączenia bibliotek publicznych z innymi bibliotekami i instytucjami, której projekt firmowała Sejmowa Komisja Kultury i Środków Przekazu na wniosek związków zawodowych. Dzięki wniesieniu projektu nowelizacji przez posłów, mogła ona ominąć czasochłonną drogę uzgodnień resortowych i w ten sposób wyprzedzić przyjęcie propozycji przekazanych przez KRB resortowi kultury.

Stowarzyszenie, uwzględniając mnożące się sygnały o masowym łączeniu bibliotek publicznych z innymi instytucjami, poparło nowelizację jednozdaniową podczas posiedzenia sejmowej Komisji Kultury, choć zdawaliśmy sobie sprawę, że to działanie przekreśli na dłuższy czas możliwość następnej nowelizacji i wprowadzenie w życie uregulowań tak ważnych problemów, jak: Narodowy Zasób Biblioteczny, centralne fundusze na modernizację i rozwój bibliotek polskich czy rola profesjonalistów w kadrze kierowniczej bibliotek.

Podzielamy pogląd, ze istnieje ogromna potrzeba systematycznego unowocześniania warsztatów biblioteczno-informacyjnych. Kluczem do osiągnięcia tego celu jest komputeryzacja, dobre zarządzanie, wystarczające nakłady na nowoczesne wyposażenie bibliotek, odpowiednio wysokie kwalifikacje bibliotekarzy i pracowników informacji naukowej. Stoimy na stanowisku, że postęp tutaj będzie zależał od pomocy finansowej państwa - z jednej strony, a z drugiej - od samego naszego środowiska. Jako organizacja chcemy uczestniczyć w przedsięwzięciach modernizacyjnych. Jesteśmy przekonani, że Stowarzyszenie może i nadal będzie odgrywać dużą rolę w przeszczepianiu na grunt polski nowych idei i rozwiązań, jakie są rezultatem osiągnięć i doświadczeń bibliotekarstwa zagranicznego, dalej - wspierać i upowszechniać będziemy nowe rozwiązania i doświadczenia polskie, prowadzić działalność szkoleniową. Tego rodzaju kierunki działań wydają się nam ważne, szczególnie w środowisku mniejszych bibliotek, w których - ze względów oczywistych - potencjał intelektualny zespołów pracowniczych jest mniejszy. Dla tej kategorii bibliotek profesjonalna pomoc ze strony pracowników dużych bibliotek akademickich ma ogromne znaczenie. I dlatego tak dużą wagę przywiązujemy do członkostwa w Stowarzyszeniu pracowników bibliotek naukowych oraz integracji całego środowiska.

Nasze nadzieje na pomyślne efekty działań opieramy na; po pierwsze - wiedzy, umiejętnościach i aktywności naszych członków i sympatyków, po drugie - strukturach naszej organizacji w postaci sekcji i komisji problemowych przy Zarządzie Głównym SBP i zarządach okręgowych organizacji, po trzecie - działalności wydawniczej, której efektem jest nieomal monopol w zakresie wydawania czasopism bibliotekarskich oraz podręczniki, poradniki, informatory, materiały szkoleniowe, prace naukowe, druki akcydensowe. Bardzo ważnym narzędziem przepływu informacji w naszym środowisku są łamy naszych czasopism bibliotekarskich oraz "Elektroniczny Biuletyn Informacyjny Bibliotekarzy", którego zespół porozumiał się ze Stowarzyszeniem i włączył w jego struktury. Nie wątpię, że wiele osób korzysta z tego serwisu, że jego rola wzrasta, za co całemu zespołowi serwisu należą się gratulacje i podziękowania. Podziwiamy ten zespół i życzymy mu dalszych osiągnięć oraz utrzymania dotychczasowego poziomu aktywności i zaangażowania.

Dostrzegamy potrzebę działań na rzecz rozwoju współpracy między bibliotekami polskimi. Z radością obserwujemy tworzenie się konsorcjów bibliotek akademickich, które potrafiły się zorganizować i wniosły ogromny wkład w komputeryzację warsztatów bibliotecznych. Nadzieje budzą porozumienia regionalne i lokalne bibliotek, których celem jest wspólna eksploatacja baz danych. Generalnie jednak współpraca między bibliotekami wydaje się słabnąć, a przeszkodę w jej umacnianiu wydają się stanowić podziały resortowe oraz przepisy ograniczające finansowanie wspólnych przedsięwzięć. Nowe technologie otwierają nowe możliwości współpracy i te możliwości będziemy starali się zdyskontować.

Dostrzegamy potrzebę rozwoju współpracy międzynarodowej, a zwłaszcza w ramach IFLA i z bibliotekarstwem krajów Zachodniej Europy. Z ubolewaniem muszę stwierdzić, że ta współpraca uległa ograniczeniu w ostatnich latach, głównie z powodu braku funduszów. Z tego powodu musieliśmy ograniczyć nasz udział w pracach IFLA i osłabić nasz status w tej organizacji. Z braku środków dochodzi do bardzo rzadkich kontaktów bezpośrednich i udziału w zagranicznych konferencjach i seminariach. Będziemy się starać, aby tę sytuację zmienić, co wydaje się niezbędne, chociażby ze względu na perspektywę włączenia naszego kraju do Unii Europejskiej.

Priorytety
Nowe władze Stowarzyszenia, bogatsze o przemyślenia i dyskusje przed- i pozjazdowe, dostrzegają potrzebę kontynuowania dotychczasowej działalności i wzbogacenia jej o nowe elementy. Wynika to z dokonanych konstatacji oraz uznania za zasadne szukanie odpowiedzi na pytanie: Jak wzmocnić i zwiększyć efektywność działania Stowarzyszenia na rzecz modernizacji bibliotek, polepszenia warunków funkcjonowania zawodu bibliotekarskiego, a przede wszystkim łatwiejszego dostępu społeczeństwa do książki i informacji - w nowej sytuacji, w jakiej znalazł się kraj i biblioteki po reformach ustrojowych oraz w okresie i warunkach niezwykle dynamicznego rozwoju nowych technologii komunikacyjnych ?

Odpowiedzi na to pytanie udziela program działania SBP na lata 2001 - 2005. Zwróćmy uwagę na 5 przedsięwzięć, nad którymi zaczynamy prace, a których rezultaty mogą się przyczynić do osiągnięcia założonych w programie Stowarzyszenia celów.

1. Musimy dostosować strukturę organizacyjną Stowarzyszenia do administracyjnego podziału kraju, aby stworzyć warunki działania organizacji we wszystkich jego regionach.

Prace w tym zakresie podjęte zostały przed Krajowym Zjazdem Delegatów SBP. Zjazd przesądził kierunek zmian, a obecnie trwają prace przygotowawcze do wdrożenia nowej struktury organizacji. Zjazd postanowił, że struktura organizacyjna w układzie terenowym będzie się składała z okręgów (województw), oddziałów (powiatów) i kół (w większych bibliotekach lub gminach). Obecnie powołana grupa robocza przygotowuje szczegółowe wytyczne dotyczące organizacji okręgów, powołania oddziałów oraz przeprowadzenia wyboru władz Stowarzyszenia na poziomie województw, powiatów i kół.

2. Chcemy rozszerzyć działalność Stowarzyszenia i pozyskać dla niego członków ze wszystkich kręgów środowiska bibliotekarskiego i pracowników ośrodków informacji naukowej, budując dla nich interesujące płaszczyzny współdziałania, integracji, rozwoju zawodowego i walki o lepszy status zawodu w społeczeństwie.

Temu celowi ma służyć: oferta udziału w istniejących i w powoływaniu nowych ogólnokrajowych i regionalnych sekcji, komisji i zespołów roboczych adresowanych do pracowników wszystkich rodzajów bibliotek oraz specjalności bibliotekarskich. Tradycje i doświadczenia SBP i stowarzyszeń zagranicznych dowodzą, że udział w pracach sekcji, komisji i zespołów gwarantuje jej uczestnikom lepsze warunki rozwoju zawodowego, prezentacji własnych idei i pomysłów, uczenia się sposobów efektywnych działań zespołowych i kierowania nimi. Jest to skuteczny sposób doskonalenia umiejętności specjalistów w ramach profesji bibliotekarskiej. W pełni potwierdzają to dotychczasowe wyniki prac sekcji bibliotek publicznych, naukowych oraz komisji automatyzacji, opracowania rzeczowego, ochrony i konserwacji zbiorów, statystyki, bibliografii regionalnej. Organizowane przez nie konferencje, warsztaty, szkolenia, znajdując pomoc w Biurze SBP i działalności Wydawnictwa SBP - odgrywają niezwykle pozytywną rolę szkoleniową oraz integracyjną w środowisku. Te pozytywy są doceniane w środowisku, wzrasta zainteresowanie utworzeniem nowych sekcji i komisji, podjęto decyzje o utworzeniu sekcji bibliotek szkół wyższych niepaństwowych, sekcji bibliotek pedagogicznych i szkolnych, sygnalizowana jest potrzeba reanimacji sekcji bibliotek wojskowych.

3. Chcemy wzmocnić skuteczność dotychczasowych starań o poprawę sytuacji bibliotek i ośrodków informacji w naszym kraju.

Dostrzegamy potrzebę powołania konwentu organizacji i związków zawodowych, których członkami są bibliotekarze, pracownicy informacji naukowej i nauczyciele z ośrodków kształcenia bibliotekarzy - w celu utworzenia płaszczyzny porozumiewania się i wyrażania wspólnych stanowisk w kluczowych sprawach książki, informacji i bibliotek w naszym kraju, adresowanych do opinii publicznej i władz. Jeśli podjęte prace przyniosą pozytywne rezultaty, wystąpimy z propozycją wspólnego spotkania przedstawicieli takich organizacji, przedyskutowania koncepcji i form organizacyjnych takiego konwentu, a następnie jego powołania jako międzyorganizacyjnej grupy porozumiewawczej, wypracowującej odpowiednie stanowiska i projekty, które przed ogłoszeniem musiałyby być ratyfikowane przez poszczególne organizacje.

Sądzimy, że powołanie takiego konwentu powinno mieć duże znaczenie dla jednoczenia sił środowiska i społecznej słyszalności jego głosu.

4. Chcemy wzmocnić skuteczność dotychczasowych starań o poprawę sytuacji zawodu bibliotekarskiego i pracownika informacji naukowej w naszym kraju .

Rozwój nowych technologii i nauk o zarządzaniu spowodował duże zmiany w zatrudnianiu, określaniu pożądanych kwalifikacji, kształceniu i doskonaleniu zawodowym bibliotekarzy, których wprowadzenie w życie w krajach zachodnich ogromnie zmieniło efektywność funkcjonowania warsztatów biblioteczno-informacyjnych. W tym zakresie obserwujemy w naszym kraju ogromne opóźnienia i zacofanie. W związku z tym dostrzegamy potrzebę postawienia tych zagadnień w centrum uwagi środowiska i podjęcia starań o nowoczesne, z wykorzystaniem doświadczeń zagranicznych, rozwiązanie narosłych problemów. Zamierzamy poświęcić tej problematyce Forum SBP w 2003 r. i w ramach tej ogólnokrajowej konferencji naukowej dokonać przeglądu spraw zawodu bibliotekarskiego i zaproponować rozwiązania nowoczesne, lepiej dostosowane do nowych warunków funkcjonowania bibliotek w naszym kraju.

5. Zamierzamy podjąć starania o stosowanie w polskim bibliotekarstwie ilościowych standardów bibliotecznych jako mierników poziomu nowoczesności warsztatów bibliotecznych.

Działania w tym kierunku chcemy rozpocząć od opracowania standardów dla bibliotek publicznych, wszczęcia nad nimi ogólnokrajowej dyskusji, a następnie po ich ewentualnym zmodyfikowaniu i przyjęciu - podjąć próbę sklasyfikowania bibliotek publicznych, czyli określenia każdej biblioteki, w jakim stopniu spełnia ona ustalone standardy. Zamierzamy tu wykorzystać standardy IFLA oraz bibliotek publicznych w krajach europejskich.

Powodzenie tego przedsięwzięcia stworzy możliwość podjęcia podobnej oceny stopnia zbliżenia do standardów światowych innych rodzajów bibliotek.

Ponadto:

• Będziemy kontynuować nasze starania, aby odpowiednie władze - zgodnie z zapisami w obowiązujących aktach prawnych - prowadziły sensowną politykę biblioteczną. Uparcie i cierpliwie będziemy występować z propozycjami, projektami, memorandami, apelami w tych sprawach - tak jak było to czynione w przeszłości.
• Tak jak dotychczas, szczególną wagę będziemy przykładać do obrony bibliotekarstwa publicznego i tworzenia powiatowych bibliotek publicznych oraz sprzeciwiać się tym wszystkim poczynaniom, które ten rodzaj bibliotek osłabiają, a sieć redukują. Mamy też nadzieję, że wyraźniej będzie słyszalny nasz głos w sprawach bibliotek pedagogicznych, szkolnych oraz bibliotek szkół niepaństwowych.
• Kontynuować będziemy organizowanie konferencji, narad, warsztatów i kursów poświęconych różnym aspektom automatyzacji bibliotek, co będziemy łączyć z wydawaniem piśmiennictwa fachowego z tego zakresu. Programy tych spotkań muszą obejmować sprawy uczenia użytkowników korzystania z nowych technologii, posługiwania się nowymi technikami informacyjnymi. Obiecująco zapowiada się współpraca SBP z Federacją Bibliotek Kościelnych FIDES w ramach nowej komisji automatyzacji, współpracy ukierunkowanej na szkolenia i pomoc w instalacji urządzeń i systemów komputerowych.
• Będziemy wspierać działalność naszych sekcji, komisji zajmujących się różnymi zakresami pracy bibliotek i specjalnościami bibliotekarskimi, takimi jak m. in. gromadzeniem, opracowaniem rzeczowym oraz ochroną i konserwacją zbiorów, kształceniem i doskonaleniem zawodowym bibliotekarzy, bibliografią regionalną, statystyką biblioteczną, czytelnictwem i obsługą niepełnosprawnych, tworzeniem baz danych, zarządzaniem.
• Będziemy rozwijać działalność wydawniczą i nadal wydawać nasze czasopisma oraz książki.

Narzędzia i środki
Realizacja tych zamierzeń będzie możliwa przede wszystkim dzięki społecznemu zaangażowaniu członków oraz istnieniu odpowiednich struktur Stowarzyszenia, funkcjonujących na zasadach społecznych, dla których oparciem jest działalność Biura Zarządy Głównego, zatrudniającego 13 osób, w którego strukturze funkcjonuje Wydawnictwo SBP - obok Biblioteki Narodowej główne źródło zaopatrywania bibliotekarzy w literaturę fachową i naukową, w tym m. in. poradniki, podręczniki, informatory, materiały szkoleniowe. Stowarzyszenie, wydając "Poradnik Bibliotekarza", "Bibliotekarza", "Przegląd Biblioteczny" - wspólnie z Biblioteką PAN, "Zagadnienia Informacji Naukowej" - z Instytutem Informacji Naukowej i Studiów Bibliologicznych Uniwersytetu Warszawskiego - jest nieomal monopolistą w wydawaniu czasopism bibliotekarskich. Rocznie publikuje ok. 20 tytułów książek, wzbogacających księgozbiory podręczne w piśmiennictwo fachowe, podręczniki, poradniki, teksty o podstawowym znaczeniu dla dokształcania się oraz wszelkiego rodzaju szkoleń.