Raporty, Projekty

STAN I PLANY KOMPUTERYZACJI
BIBLIOTEK PUBLICZNYCH

Opracowały:
Elżbieta Górska
Katarzyna Winogrodzka
przy współpracy: Krzysztofa Janczewskiego

Warszawa, kwiecień 2002

Uwagi wstępne

Przedstawiona informacja została opracowana na podstawie;
• materiałów udostępnionych przez Ministerstwo Kultury, a uzyskanych w odpowiedzi na pytania dot. komputeryzacji bibliotek (pismo MK Departament Książki DK-V-510-6/02);
• odpowiedzi dyrektorów WBP na pytania zawarte w ankiecie skierowanej przez Komisję Automatyzacji przy ZG SBP w kwietniu br.;
• opinii członków Komisji Automatyzacji i niezależnych ekspertów (w części dot. głównych przeszkód w automatyzacji bibliotek);
• wyników badań przeprowadzonych w roku 2000 i opublikowanych w materiałach z ogólnopolskiej konferencji nt. "Automatyzacja bibliotek publicznych" Warszawa-Miedzeszyn, 6-8 listopada 2000 r.[1]
• danych statystycznych [2] .

Odpowiedzi uzyskane przez Ministerstwo Kultury, odpowiedzi na ankietę Komisji Automatyzacji jak i krótki czas na opracowanie danych, nie pozwalają na uzyskanie pełnego obrazu sytuacji. Wszystkie wyliczenia procentowe odnoszą się tylko do faktycznie uzyskanych danych i mają charakter szacunkowy. Ze względu na brak jednoznaczności w interpretacji sformułowania "biblioteka skomputeryzowana" dla zebrania danych statystycznych użyto określenia "biblioteka skomputeryzowana i komputeryzująca się". Interpretując uzyskane dane należy pamiętać, że obejmują one zarówno duże biblioteki zaawansowane we wdrażaniu dużych systemów jak i te, które posiadają sprzęt komputerowy (często jedno stanowisko) i zakupiły program biblioteczny.

Dla przeprowadzenia porównań wykorzystano wyniki badań prezentowanych na wspomnianej wcześniej konferencji oraz publikowane dane statystyczne.

Dane ogólne

Według danych uzyskanych na podstawie badania ankietowego przeprowadzonego w kwietniu 2002 roku ogólna liczba bibliotek publicznych w Polsce wynosi 8858 (w tym 18 wojewódzkich i 198 powiatowych). Z tej liczby 15% podjęło działania związane z komputeryzacją czynności bibliotecznych.

Zaledwie 7,7% bibliotek publicznych ma dostęp do Internetu, 4% daje możliwość korzystania z zasobów informacyjnych Internetu użytkownikom, a 2,1% promuje swoją działalność za pomocą stron WWW.

Dla porównania:

Sprzęt i oprogramowanie komputerowe są niezbędne do szybkiego, sprawnego i profesjonalnego spełniania podstawowych funkcji biblioteki, czyli prowadzenia działalności informacyjnej i udostępniania zbiorów czytelnikom. Biblioteki wykorzystują komputery do tworzenia własnych baz danych bibliograficznych i katalogowych, przejmowania rekordów z dużych serwisów informacyjnych, rejestracji czytelników i obsługi wypożyczeń, umożliwienia użytkownikom dostępu do niewątpliwie atrakcyjnego i niemal niezbędnego w tej chwili źródła informacji jakim jest Internet.

Stan komputeryzacji bibliotek wojewódzkich

Omawiana grupa 18 bibliotek wojewódzkich charakteryzuje się różnym stanem organizacyjnym, znaczną różnicą w liczbie gromadzonych zbiorów i obsługiwanych użytkowników. Dziesięć spośród tych bibliotek (Bydgoszcz, Katowice, Kraków, Lublin, Łódź, Szczecin, Toruń, Warszawa, Wrocław, Zielona Góra) ma status placówek naukowych.

Wszystkie biblioteki wojewódzkie są zaawansowane w komputeryzacji prac bibliotecznych.
Poniższe zestawienie ilustruje zmiany jakie zaszły w stopniu zaawansowania WBP w odniesieniu do danych z roku 2000.

Większość bibliotek rozpoczęła wykorzystywanie stosowanych programów do wydruku inwentarzy, prowadzenia skontrum i generowania statystyk.

Wszystkie wojewódzkie biblioteki publiczne pracują w sieciach lokalnych, jedna z nich korzysta z dwóch sieci lokalnych bez połączenia między budynkami (Książnica Podlaska).
Liczba stacji roboczych w poszczególnych bibliotekach jest zróżnicowana i wynosi od 27 do 200 stacji roboczych pracujących w sieci. Należy podkreślić, że tylko jedna biblioteka zadeklarowała, iż posiadany sprzęt stanowi pełne przewidywane docelowo wyposażenie biblioteki w sprzęt pracujący w sieci (Biblioteka Śląska). Pozostałe biblioteki stwierdzają, że posiadany przez nie sprzęt to od 29% do 84% przewidywanej liczby stanowisk. Sytuację tę pogarsza stosunkowo duża liczba sprzętu zakupionego przed rokiem 1996. Sprzęt ten w najbliższym czasie powinien zostać wycofany z eksploatacji, a stanowi on we wszystkich bibliotekach wojewódzkich znaczną część wyposażenia. Szczególnie niekorzystnie liczby te kształtują się w części bibliotek wojewódzkich.

Liczba w procentach stacji roboczych zakupionych przed r. 1996
(układ alfabetyczny wg miast - siedzib WBP)

Uwzględniając dane dotyczące liczby sprzętu, który powinien zostać w najbliższym czasie wycofany z eksploatacji, należy stwierdzić, że liczba sprzętu posiadanego aktualnie przez WBP stanowi od 13% do 99% przewidywanych docelowo do pracy w sieciach lokalnych stanowisk roboczych i kształtuje się następująco:

Wyposażenie WBP w sprzęt komputerowy,
procent planowanej docelowo liczby stacji roboczych
(układ alfabetyczny wg miast - siedzib WBP)

W grupie stosunkowo dobrze wyposażonych placówek znalazły się: Biblioteka Śląska (Katowice) - 99%; Poznań (WBP) - 83%; Lublin (WBP) - 76%; Łódź (WBP) - 74%; Opole (WBP) - 70%.

Pozostałe biblioteki, zwłaszcza te wykorzystujące w swojej pracy duże zintegrowane systemy biblioteczne (lub planujące ich zakup) o ściśle określonych parametrach sprzętowych, znajdują się w niezwykle trudnej sytuacji. Jest to wynikiem braku systematycznego dopływu środków na modernizację posiadanego wyposażenia.

Wszystkie biblioteki wojewódzkie udostępniają informację o zbiorach w sieci lokalnej. Część z nich zamknęła tradycyjne katalogi kartkowe i zapewnia dostęp do informacji o nowych nabytkach jedynie w postaci elektronicznej. Siedemnaście bibliotek wojewódzkich prowadzi serwis WWW (z wyjątkiem Gorzowa Wielkopolskiego), 11 z nich zapewnia w sieciach rozległych dostęp do katalogów własnych biblioteki. Pozostałych 7 bibliotek wojewódzkich nie udostępnia katalogów w sieciach rozległych (wg informacji dostępnych w Internecie są to WBP w: Bydgoszczy, Gorzowie Wielkopolskim, Krakowie, Olsztynie, Opolu, Rzeszowie, Toruniu).

Większość bibliotek wojewódzkich (15) zapewnia odpowiednie parametry techniczne dostępu do Internetu (łącze stałe z odpowiednią przepustowością). Dwie WBP (Warszawa i Gorzów) posiadają łącza stałe o zbyt niskiej przepustowości. Jedna biblioteka wojewódzka (Opole) ma dostęp do Internetu poprzez linię telefoniczną (modem).

Większość bibliotek wojewódzkich zapewnia użytkownikom korzystanie z Internetu na różnych zasadach, często odpłatnie.

Jedynie trzy WBP (Łódź, Warszawa, Szczecin) udostępniają swoje katalogi przez KaRo (Katalog Rozproszony Bibliotek Polskich), umożliwiający użytkownikom szybki dostęp do informacji o zbiorach 59 polskich bibliotek naukowych.

Stan komputeryzacji bibliotek powiatowych

Na istniejących w strukturze administracyjnej Polski 308 powiatów ziemskich i 64 powiaty grodzkie, powołano dotychczas (marzec 2002) 198 bibliotek powiatowych. Często biblioteki pełnią funkcję bibliotek powiatowych jednocześnie dla powiatu grodzkiego i ziemskiego. Wg danych przesłanych przez WBP w odpowiedzi na ankietę deklarują one opiekę nad 350 powiatami.

Prezentowane dane odnoszące się do stanu komputeryzacji dotyczą wyłącznie liczby powołanych bibliotek powiatowych i pełniących funkcję bibliotek powiatowych. Spośród 198 bibliotek powiatowych 90% stanowią biblioteki, które podjęły proces komputeryzacji.

W roku 2000 (dane z września) jedynie 74% działających wówczas 104. bibliotek powiatowych podjęło komputeryzację.

Stan zaawansowania PBP w komputeryzacji procesów bibliotecznych jest następujący:

*dane z roku 2002 bez woj. dolnośląskiego

Spośród 198 PBP 68,2% ma dostęp do Internetu, z tego 37,9% placówek udostępnia Internet użytkownikom, 29,8% PBP prowadzi własne serwisy WWW.

Zmiany w liczbie bibliotek powiatowych udostępniających Internet ilustruje poniższe zestawienie.

Wiele z tych bibliotek udostępnia informację o swoich zbiorach w sieciach rozległych, część z nich podjęła prowadzenie katalogów centralnych dla swojego powiatu. Grupę najbardziej zaawansowaną w procesie komputeryzacji stanowią byłe wojewódzkie biblioteki publiczne.

Stan komputeryzacji bibliotek wiejskich i miejskich

Z ogólnej liczby placówek bibliotecznych blisko 5,5 tys. to biblioteki wiejskie (gminne). Stan komputeryzacji tych placówek kształtuje się na poziomie 7,2% ogółu bibliotek wiejskich, a to stanowi 4,49% ogółu bibliotek publicznych. Z tego do Internetu dostęp ma 2,06% bibliotek wiejskich, w tym najwyższy procent występuje w następujących województwach:

• dolnośląskie 7,59%;
• lubelskie 3,43%;
• podkarpackie 3,06%;
• wielkopolskie 2,86%;
• śląskie 2,24%.

W województwach świętokrzyskim i lubuskim żadna z bibliotek wiejskich nie posiada dostępu do Internetu. W pozostałych województwach procent ten kształtuje się od 1,91% do 1,05%.

Przy tak niskiej liczbie komputeryzujących się bibliotek wiejskich i posiadających dostęp do Internetu, samo udostępnianie Internetu czytelnikom wypada wręcz tragicznie, bo zaledwie 0,63% bibliotek wiejskich świadczy takie usługi. Umożliwienie korzystania z Internetu czytelnikom i udostępnianie informacji elektronicznej powinno być jedną z pierwszych i podstawowych usług dla użytkowników, i to bezpłatną.

Biblioteki te właściwie nie prowadzą serwisów WWW, tylko 0,27% bibliotek wiejskich (gminnych) ma swoje "wizytówki" w Internecie na stronach urzędów gmin (organów założycielskich).

Lepiej kształtuje się sytuacja w bibliotekach miejskich.
Wg przeprowadzonych badań 32,38% bibliotek miejskich podjęło wdrażanie procesów komputeryzacji. W tej grupie 15,44% ma dostęp do Internetu, a 9,30% udostępnia Internet czytelnikom. Własne witryny posiada 3,64% bibliotek miejskich, często są one posadowione na serwerach organizatorów. Stan zaawansowania bibliotek miejskich i gminnych w proces komputeryzacji ilustrują wykresy.

(W woj. wielkopolskim w 14 bibliotekach gminnych dostęp do Internetu za pośrednictwem bibliotekarza)

(Brak danych z woj. dolnośląskiego i lubelskiego)

Z powyższych wykresów wyłania się ogromny rozdźwięk pomiędzy stanem komputeryzacji bibliotek miejskich i wiejskich, a tym samym możliwości mieszkańców miast i wsi w zdobywaniu wiedzy i informacji. Te różnice pogłębia fakt, że często biblioteki wiejskie nie mają nawet telefonu. Ten problem został podkreślony w informacji z województwa kujawsko-pomorskiego, gdzie na 478 bibliotek publicznych aż 115 nie ma telefonu!

Stan zaawansowania komputeryzacji procesów bibliotecznych w bibliotekach miejskich i gminnych prezentuje następujące zestawienie:

Analizą objęto 913 komputeryzujących się bibliotek - brak danych z woj. dolnośląskiego oraz części kujawsko-pomorskiego i lubuskiego.

Internet i dostęp do informacji elektronicznej

Internet w bibliotekach publicznych jest przede wszystkim narzędziem wspomagającym ich funkcję informacyjną. Wykorzystywany jest głównie jako źródło informacji o zbiorach i bazach katalogowych innych bibliotek. Umożliwia również wyszukiwanie informacji lokalnej związanej z terenem działania biblioteki. Poprzez dostęp do różnorodnych baz danych jest niezastąpionym narzędziem dla potrafiącego się nim posługiwać bibliotekarza i użytkownika. Biblioteki publiczne starają się wykorzystywać globalną sieć do podniesienia jakości obsługi użytkowników.

Zasady korzystania z Internetu określane są w wewnętrznych regulaminach bibliotek i zależą od:

• sposobu dostępu do Internetu (łącze stałe, komutowane);
• liczby stanowisk komputerowych dostępnych czytelnikom;
• warunków lokalowych biblioteki;
• sytuacji finansowej.

Część bibliotek posiadających dostęp do Internetu poprzez łącze stałe zapewnia swoim użytkownikom bezpłatne korzystanie z sieci. Większość bibliotek pobiera za usługi internetowe opłaty, których wysokość ustalana jest w zależności od ponoszonych kosztów (abonament dostawcy usługi lub koszty impulsów telefonicznych). Koszty te są bardzo zróżnicowane i kształtują się na poziomie 2-8 zł za godzinę korzystania z Internetu. Do pozytywnych wyjątków należy zaliczyć sytuację w jednej z bibliotek gminnych woj. kujawsko-pomorskiego gdzie zarząd gminy podjął decyzję o bezpłatnym udostępnieniu Internetu w bibliotece na 3 stanowiskach.

Niektóre biblioteki nie posiadające własnych komputerów zapewniły swoim czytelnikom dostęp do Internetu w ośrodkach kultury mieszczących się w tym samym budynku.

Wspólną zasadą przyjętą przez biblioteki jest zobowiązanie użytkownika do korzystania z tych zasobów sieci, które nie naruszają obowiązującego prawa.

Biblioteki publiczne starają się także wykorzystywać możliwości jakie daje Internet do promowania swoich usług. Na podkreślenie zasługuje szybkie tempo tworzenia stron WWW bibliotek publicznych. W ciągu 2001 roku powstało ich więcej (82) niż przez wszystkie lata do 2000 roku włącznie (51). Powstają zwłaszcza w miastach powiatowych i małych miejscowościach [3].

Dobrze wyposażone w sprzęt komputerowy i szybkie łącza internetowe biblioteki organizują także laboratoria oraz czytelnie internetowe.

Poczta elektroniczna w bibliotekach jest wykorzystywana do rezerwacji materiałów bibliotecznych, realizowania kwerend (wysyłanie użytkownikom tematycznych spisów bibliograficznych). Pomocna jest także na etapie pozyskiwania dokumentów - służy kontaktom z wydawcami i księgarniami. Stanowi narzędzie ułatwiające przepływ informacji wewnątrz biblioteki (dystrybucja dokumentów i komunikatów służbowych) oraz między bibliotekami, zarówno polskimi jak i zagranicznymi. Pocztą elektroniczną niektóre biblioteki rozsyłają także swoje dane (np. rekordy z bibliograficznych baz danych). Dystrybucja danych elektronicznych odbywa się także przy wykorzystaniu oprogramowania bibliotecznego umożliwiającego dostęp do bazy online oraz na dyskietkach i płytach CD-ROM. W ten sposób biblioteki udostępniają rekordy z baz danych służące do tworzenia lokalnych katalogów elektronicznych, a także informatory i bibliografie regionalne.

Do najczęściej wykorzystywanych w bibliotekach publicznych źródeł informacji elektronicznej należą dostępne na dyskach CD-ROM lub DVD bazy:

• bibliograficzne Biblioteki Narodowej (Przewodnik Bibliograficzny, Bibliografia Analityczna Bibliotekoznawstwa i Informacji Naukowej, Bibliografia Zawartości Czasopism, Bibliografia Wydawnictw Ciągłych)
• bazy prawnicze
• bazy edukacyjne (słowniki, encyklopedie, leksykony)
• inne bazy tematyczne z różnych dziedzin wiedzy (historia sztuki, turystyczno-krajoznawcze itp.)

Duże biblioteki publiczne zapewniają swoim czytelnikom możliwość korzystania z komercyjnych baz czasopism elektronicznych dostępnych w Internecie (np. bazy EBSCO).

Oprogramowanie biblioteczne

W polskich bibliotekach publicznych zainstalowanych jest obecnie 26 programów komputerowych, produkcji polskiej i zagranicznej, obsługujących funkcje biblioteczne.

Spośród 18 wojewódzkich bibliotek publicznych 7 posiada zintegrowane systemy biblioteczne zapewniające kompleksową obsługę czynności bibliotecznych: ALEPH (2 biblioteki), HORIZON (1 biblioteka) PROLIB (3 biblioteki) i VTLS (1 biblioteka). Pozostałe placówki korzystają m. in. z oprogramowania MAK, SOWA, LIBRA, PATRON, ISIS oraz wielu innych, często tworzonych na bezpośrednie zamówienie biblioteki. Ta różnorodność stosowanych programów nie ułatwia wymiany informacji, tworzenia wspólnych zasobów sieciowych. Znaczna część z tych programów nie spełnia obowiązujących standardów (przede wszystkim te pisane na indywidualne zamówienia bibliotek).

Najczęściej wykorzystywanym w polskich bibliotekach (instalacje w 433 bibliotekach publicznych) specjalistycznym oprogramowaniem jest system MAK autorstwa programistów z Biblioteki Narodowej. System ten był dotowany ze środków MKiS, co umożliwiło przyspieszenie prac związanych z komputeryzacją w wielu bibliotekach publicznych.

System MAK spełnia rolę stosunkowo taniego i sprawnego oprogramowania bibliotecznego. Umożliwia wymianę danych zgodnie z przyjętymi w polskim i światowym bibliotekarstwie standardami (format USMARC, udostępnianie informacji o zbiorach w Internecie). Program był przygotowany do pracy w przestarzałym już obecnie systemie operacyjnym MS DOS, jednakże systematyczne prace nad rozwojem MAKa umożliwiły dostosowanie oprogramowania do pracy w używanych obecnie systemach operacyjnych Windows (2000, ME, XP). Dalszy rozwój tego popularnego w kraju oprogramowania bibliotecznego wymaga jednak pewnych nakładów finansowych, m. in. na prace projektanckie, profesjonalny serwis o ogólnopolskim zasięgu itp.

Funkcje pomocnicze dla programów bibliotecznych spełnia typowe oprogramowanie biurowe (Pakiet MS Office, edytory tekstów, arkusze kalkulacyjne) oraz systemy finansowo-księgowe.

Plany bibliotek wojewódzkich i powiatowych w zakresie komputeryzacji.

Analizy przygotowanego przez dyrektorów WBP materiału dokonano oceniając kompleksowość przedstawionych planów i ich oparcie w środkach finansowych województwa lub powiatu.
Uwzględniając te kryteria wyróżniono trzy grupy bibliotek:

1. komputeryzacja bibliotek publicznych województwa ma charakter kompleksowy i podstawy finansowania w kontraktach wojewódzkich;
2. komputeryzacja bibliotek publicznych oparta jest na projektach, które są częściowo wspomagane lub przewiduje się ich finansowanie;
3. planowana komputeryzacja opiera się na realizacji wcześniej rozpoczętych projektów, bez wyraźnych źródeł finansowania lub na działaniach doraźnych.

1. W grupie pierwszej znalazły się dwa województwa:

Województwo łódzkie

W ramach "Kontraktu dla Wojewódzkiego Łódzkiego" został opracowany przez Bibliotekę Wojewódzką program ph. "Budowa regionalnej sieci informatycznej o zasobach historycznych, kulturowych, gospodarczych i krajoznawczych regionu Polski Środkowej". Program ten realizowany będzie przede wszystkim w oparciu o biblioteki publiczne. Jednym z zadań tego programu jest "Komputeryzacja bibliotek gminnych, powiatowych i wojewódzkiej".

Głównymi celami programu są:

• budowanie podstaw społeczeństwa informacyjnego w regionie;
• tworzenie ogólnowojewódzkiego systemu edukacji pozaszkolnej, wspomagającego uczniów gimnazjów, szkół ponadgimnazjalnych, studentów szkół wyższych i przedstawicieli przedsiębiorczości lokalnej;
• niwelowanie różnic edukacyjnych pomiędzy miastem a wsią;
• opracowanie stron WWW dla wszystkich gmin;
• zorganizowanie punktów informacji o Unii Europejskiej przy wszystkich powiatowych bibliotekach publicznych województwa.

Do celów pomocniczych programu zaliczono:

• wyrównanie różnic pomiędzy miastem a wsią w dziedzinie komputeryzacji i dostępu do Internetu;
• bezpośredni dostęp do internetowych baz danych dla każdego mieszkańca gminy;
• edukację młodzieży, głównie wiejskiej, w zakresie korzystania z Internetu;
• ścisłe współdziałanie bibliotek w zakresie gromadzenia, opracowania i udostępniania zbiorów, szkoleń, wymiany informacji, udostępniania kont poczty elektronicznej;
• utworzenie wewnętrznych serwisów w powiatach, ułatwiających wymianę informacji między bibliotekami sieci każdego powiatu;
• dostęp online do katalogów innych bibliotek w kraju i na świecie;
• szkolenie bibliotekarzy w zakresie Systemów Informatycznej Obsługi Bibliotek (HORIZON, MAK, SOWA itp.) oraz wykorzystanie możliwości informatycznych Internetu (poczta elektroniczna, czasopisma elektroniczne, strony WWW, grupy dyskusyjne itp.).

Województwo warmińsko-mazurskie

• Program BIBLIOTECZNO INFORMACYJNY SIECI SZKOLENIA wchodzi w skład kontraktu wojewódzkiego jest realizowany w latach 2001-2002. Przewiduje wyposażenie całej sieci bibliotek publicznych województwa w sprzęt komputerowy z dostępem do Internetu oraz wprowadzenie systemu szkoleń kadry bibliotecznej z zakresu obsługi nowych technologii informatycznych. Działanie to ma na celu zmodernizowanie istniejącej sieci bibliotek, przygotowanie jej do rozszerzenia zakresu usług. M.in. ma stworzyć odpowiednią infrastrukturę konieczną do realizacji zintegrowanych działań w zakresie realizacji kolejnych projektów: Wirtualnej Powiatowej Biblioteki Publicznej oraz BIL - Baza Informacji Lokalnej. Projekt jest realizowany przy współudziale władz samorządowych województwa.
• BAZA INFORMACJI LOKALNEJ - projekt zakłada budowę serwisu internetowego, którego celem ma być zapewnienie użytkownikom łatwego dostępu do informacji o województwie we wszystkich dziedzinach życia, umożliwienie poszukującym kontaktu z interesującymi ich osobami lub miejscowościami. Służyć ma wszystkim mieszkańcom województwa, a także władzom i pracownikom urzędów. Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Olsztynie koordynuje prace oraz udostępnia infrastrukturę techniczną do zrealizowania przedsięwzięcia, w tym łatwe narzędzie do wprowadzania danych przez osoby nie posiadające wiedzy informatycznej. W 2001 r. w pilotażu uczestniczy 18 jednostek bibliotecznych, w tym 6 jednostek przy dofinansowaniu Open Society Institiute w Budapeszcie.
• WIRTUALNA POWIATOWA BIBLIOTEKA PUBLICZNA - projekt stworzenia biblioteki powiatu olsztyńskiego w oparciu o media elektroniczne, w szczególności o sieć Internet. Głównym celem WPBP jest stworzenie 12 bibliotecznych ośrodków informacji realizujących ustawowe zadania biblioteki powiatowej w oparciu o bazę i zasoby wszystkich bibliotek miejskich i gminnych z powiatu olsztyńskiego. Dzięki WPBP zostanie poszerzony zakres działalności i podniesiona będzie jakość usług, a osoby niepełnosprawne zyskają możliwość dostępu do informacji i zbiorów bibliotek poprzez sieć Internet.

2. W drugiej grupie znalazły się 3 WBP, których projekty są realizowane przez finansowanie z różnych źródeł lub zapisanie ich w strategii wojewódzkiej pozwala przypuszczać, że na ich finansowanie zostaną przewidziane dotacje celowe.

Województwo kujawsko-pomorskie

WBP w Toruniu wspólnie z WBP w Bydgoszczy ma zamiar realizować w latach 2003-2007 projekt "Biblioteka Publiczna w regionie jako dystrybutor informacji. Otwieranie Świata - w drodze ku otwartemu społeczeństwu informatycznemu. Etap I projektu (budowa sieci strukturalnej województwa) ma realne szanse na finansowanie ze środków przewidzianych na rozwój województwa.

Województwo lubuskie (Zielona Góra)

Biblioteka wojewódzka rozpoczęła realizację dwóch dużych projektów informatycznych.

• Celem pierwszego z nich jest zintegrowanie katalogów wszystkich Bibliotek Zielonej Góry i regionu dawnego województwa oraz ich jednolita prezentacja w postaci katalogu online, dostępnego w sieci Internet.
• Drugi projekt zakłada stworzenie oraz prowadzenie serwisu internetowego w postaci stron WWW, którego zadaniem byłoby udostępnianie informacji o bibliotekach, funkcjonujących w regionie, wydarzeniach kulturalnych, aktualnościach ze środowiska kulturalnego i naukowego regionu itd.

Realizacja obu projektów uzależnione jest jednak od możliwości finansowych Biblioteki i postępować będzie w miarę pozyskiwania środków na ten cel.

Województwo opolskie

WBP w Opolu opracowała w 2000 r. program komputeryzacji bibliotek publicznych w województwie.

W "Strategii rozwoju bibliotek publicznych w województwie opolskim" opracowanej w 2001 r. zapisano m.in. jako cel główny "Umocnienie roli Wojewódzkiej Biblioteki Publicznej jako centralnej biblioteki województwa i tworzenie centrów informacji i aktywizacji środowisk lokalnych w oparciu o biblioteki publiczne". Jako cele operacyjne tej "Strategii" zapisano m.in.:

• dostosowywanie sieci bibliotek do rodzących się potrzeb kształtującego się społeczeństwa informacyjnego;
• informatyzacje placówek bibliotecznych, doposażenie ich w nowoczesny sprzęt komputerowy;
• podnoszenie kwalifikacji kadry bibliotekarskiej w zakresie wyszukiwania, przetwarzania i upowszechniania informacji z wykorzystaniem nowoczesnych technik operacyjnych;
• utworzenie pełnej sieci bibliotek powiatowych

Brak informacji o źródłach finansowania.

3. W grupie trzeciej umieszczono te województwa, które uzależniają plany komputeryzacji od przyznania środków finansowych przeznaczonych na zakup sprzętu lub oprogramowania.

Część bibliotek powiatowych posiada lokalne programy komputeryzacji. Realizacja części tych projektów, rozpoczętych w latach 90-tych na skutek braku źródeł finansowania nie została zakończona (np. Warszawa).

Plany lokalne komputeryzacji wśród najważniejszych zadań do zrealizowania przewidują:

• rozbudowę sieci lokalnych;
• zakup sprzętu komputerowego i urządzeń peryferyjnych;
• podłączenie bibliotek do sieci Internet łączami stałymi, tworzenie nowych stanowisk dla użytkowników, organizowanie pracowni internetowych;
• uzupełnianie baz danych, tworzenie baz zbiorów regionalnych i audiowizualnych;
• przygotowanie baz danych do ich udostępniania w sieciach regionalnych;
• podjęcie i kontynuacja procesów automatyzacji wypożyczeń;
• pomoc bibliotekom gminnym w komputeryzacji zbiorów: w zakresie zakupu sprzętu, wdrażania programów, szkoleń pracowników (obsługa systemów bibliotecznych).

Do tej grupy należą województwa:

Główne przeszkody w komputeryzacji bibliotek

I. Środki finansowe (brak), w tym:

1. Środki na zakupy inwestycyjne - na rozpoczęcie procesu automatyzacji:
   • wiąże się to z nakładami na projekt i budowę sieci lokalnej,
   • zakup podstawowego sprzętu (serwer, odpowiednia liczba stacji roboczych, sprzęt peryferyjny),
   • zakup oprogramowania,
   • zapewnienie dostępu do Internetu.
2. Środki na zakupy inwestycyjne związane z utrzymaniem i rozwojem rozpoczętego procesu:
   • utrzymanie na poziomie minimum stanu posiadania sprzętowego,
   • rozwój systemu (zwiększanie liczby stacji roboczych, wprowadzanie nowych usług),
   • rozwój oprogramowania (zakup kolejnych modułów systemu)
3. Nakłady ponoszone z budżetu bibliotek
   • opłaty za utrzymanie oprogramowania bibliotecznego tzw. maintenance (stanowią przy dużych systemach zintegrowanych od 10% do 15% ogólnej wartości zakupionej licencji),
   • koszt abonamentu za dostęp do Internetu,
   • opłaty licencyjne na zakup dostępu do baz elektronicznych.
4. Koszty szkolenia kadry bibliotekarskiej
   • Rozwój technologii informacyjnych i związane z tym zmiany zachodzące w przyjętych dotychczas w bibliotekarstwie polskim standardach wymagają intensywnego szkolenia kadr bibliotekarskich zarówno w zakresie stosowania technologii informacyjnych jak również (a może przede wszystkim) w zakresie zarządzania nowoczesną biblioteką.

Komentarz:

Biblioteki uczelni wyższych wspierane są przez MENiS i KBN różnymi formami dofinansowania zakupu oprogramowania, refundacji kosztów abonamentu za dostęp do Internetu, dopłat do zakupu licencji na dostęp do baz czasopism elektronicznych. Takich możliwości nigdy nie miały biblioteki publiczne również te o statusie naukowym.

Biblioteki szkolne również wspierane są przez projekt rządowy "Internet dla szkół".

Brak możliwości planowania komputeryzacji bibliotek i realizacji planów wynika z braku stabilizacji finansowej i ciągłego zagrożenia bytu bibliotek. Jednorazowo zdobywane środki pozwalają na wdrożenia, ale nie pozwalają na eksploatację systemów na bieżąco. Bez skierowania środków specjalnych na zapewnienie bibliotekom publicznym bezpłatnego lub tańszego dostępu do Internetu nie zostanie zrealizowany szeroki dostęp do informacji dla użytkowników.

Bibliotekom publicznym zabrakło mecenasa.

II. Niska świadomość organów założycielskich co do roli jaką powinny pełnić w społeczeństwie informacyjnym biblioteki publiczne. Brak regionalnych programów rozwoju informacji ze wskazaniem na rolę WBP w budowie regionalnych sieci informacji.

III. Brak krajowego koordynatora komputeryzacji

Brak instytucji odpowiedzialnej za:

• ocenę systemów bibliotecznych pod względem zgodności ze standardami,
• rekomendowanie tych systemów do stosowania w bibliotekach,
• prowadzenie prac metodycznych w zakresie stosowania standardów obowiązujących w bibliotekach publicznych i opracowania materiałów szkoleniowych w tym zakresie,
• doradztwo w zakresie opracowywania projektów komputeryzacji.

Komentarz:

Wszystkie prace projektowo-wdrożeniowe prowadzone są spontanicznie. Biblioteki publiczne od dawna zgłaszały potrzebę utworzenia centralnego ośrodka koordynacyjnego i metodycznego. Takie rozwiązania sprawdziły się w krajach, które obecnie mogą poszczycić się znacznym dorobkiem w zakresie komputeryzacji bibliotek (np. Dania). Biblioteka Narodowa nie spełniła oczekiwań środowiska w tym zakresie. Takiej roli nie pełnią również zbyt słabe wojewódzkie biblioteki publiczne.

IV. Brak taniego systemu bibliotecznego dla małych i średnich bibliotek publicznych

System taki powinien:

• być stabilny (bezawaryjny) i łatwy w eksploatacji,
• spełniać wymogi odnośnie standardów (ISO, MARC, itp.),
• mieć pełną i czytelną dokumentację,
• posiadać serwis na odpowiednim poziomie: WWW, porady na telefon, serwis terenowy, dział szkoleniowy.

Komentarz:

Nadzieje na spełnienie takich warunków dawał program MAK (por. pkt. "Programy"), zabrakło działań, które byłyby gwarantem stabilności programu (wsparcie finansowe na rozwój systemu i zdecydowane poparcie środowiska bibliotekarskiego).

V. Brak pełnego narodowego serwisu bibliograficznego.

Wymienione przeszkody nie wyczerpują listy problemów wymagających rozwiązania. Podano te których samo środowisko bibliotekarzy i Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich nie rozwiążą.

Regionalne ośrodki informacji kulturalnej, biznesowej, o Unii Europejskiej [4]

Uzyskany materiał nie pozwala na przedstawienie szczegółowej analizy w tej sprawie. Często w odpowiedzi na to pytanie dyrektorzy WBP charakteryzują działalność organizacji/instytucji działających na ich terenie, nie mieszczących się w strukturze organizacyjnej bibliotek. Na ogół wszystkie biblioteki wojewódzkie deklarują prowadzenie działalności na rzecz regionu (informacja o regionie, bibliografia regionalna) i informacji lokalnej oraz informacji prawnej o Unii Europejskiej w tradycyjnych strukturach biblioteki tzn. czytelniach lub działach informacyjno-bibliograficznych. Podkreśla się uzupełnianie zbiorów o wydawnictwa poświęcone tematyce unijnej, organizowanie specjalnych stanowisk z dostępem do Internetu, baz danych dotyczących Unii Europejskiej, prowadzenie szkoleń w tym zakresie.

UWAGI od autorów!

Prezentowany materiał został przygotowany społecznie przez członków Komisji Automatyzacji ZG SBP na prośbę Departamentu Książki Ministerstwa Kultury, opracowującego informację na posiedzenie Komisji Kultury i Środków Przekazu Sejmu RP na temat stanu i planów komputeryzacji bibliotek publicznych.

Poproszono Komisję Automatyzacji o uwzględnienie następujących zagadnień:

1. Stan komputeryzacji sieci bibliotek publicznych (biblioteki wojewódzkie, powiatowe, gminne)
2. Wykorzystywane oprogramowanie biblioteczne.
3. Jakie czynności biblioteczne zostały skomputeryzowane?
4. Dostęp do Internetu i wykorzystanie poczty elektronicznej w bibliotekach.
5. Dostęp do Internetu dla czytelników.
6. Udostępnianie informacji elektronicznej czytelnikom oraz innym bibliotekom i instytucjom.
7. Plany bibliotek (wojewódzkich i powiatowych) w zakresie komputeryzacji.
8. Czy zostały opracowane programy regionalne informatyzacji bibliotek i ich finansowanie?
9. Liczba bibliotek posiadających własne serwisy WWW.
10. Główne przeszkody utrudniające proces komputeryzacji bibliotek.
11. Liczba regionalnych ośrodków informacji kulturalnej, biznesowej o Unii Europejskiej, utworzonych w bibliotekach powiatowych.

W dniu 4 czerwca 2002 r. odbyło się posiedzenie Komisji Kultury i Środków Przekazu, na którym dyskutowano stan i plany skomputeryzowania instytucji kultury. Materiały z tego posiedzenia dostępne są w Biuletynie Komisji Sejmowych nr 635/IV (http://isip.sejm.gov.pl/Biuletyn.nsf)

Warszawa, wrzesień 2002.

[1] Jak automatyzujemy biblioteki publiczne? - Warszawa : SBP, 2001. - (Propozycje i Materiały ; 45)

[2] Biblioteki Publiczne w Liczbach 2000. - Warszawa : BN, 2001.

[3] Wg A. Komperda: Biblioteki polskie na stronach WWW. Raport 2001. http://ebib.oss.wroc.pl

[4] Ta tematyka nie należy do obszaru zainteresowania Komisji Automatyzacji, stąd przedstawiony stan oparty jest jedynie na materiale przygotowanym przez dyrektorów WBP w odpowiedzi na pytania zadane przez MK.