|
1. Liczba bibliotek publicznych i centrów informacji w Polsce.
http://www.stat.gov.pl/english/index.htm Zmiany w liczbie bibliotek publicznych - występuje tendencja spadkowa. Biblioteki są likwidowane; nie zawsze zresztą jest to wyłącznie negatywne zjawisko, ponieważ nie wszystkie placówki spełniały warunki dobrej organizacji; czasem były to źle obsługiwane punkty biblioteczne. Oprócz bibliotek publicznych istnieją biblioteki uczelniane, instytucji naukowych (np. PAN), więzienne, szkolne, szpitalne, kościelne i firm prywatnych. Ogólną liczbę bibliotek szacuje się na ponad 30.000. Punktów informacji nie da się policzyć, zmienia się to dziś dynamicznie, każda większa instytucja ma swoje punkty informacyjne.
2. Generalne potrzeby informacyjne obywateli polskich. Potrzeby informacyjne obywateli są ogromne, zwłaszcza teraz, kiedy w Polsce jest tyle zmian i codzienne pojawiają się nowe informacje, przepisy prawne, technologie itd. Jedną z istotniejszych potrzeb jest przede wszystkim szybkość dostępu do różnych materiałów. W Polsce zaczęto liczyć czas i dostrzegać jego rolę w procesie podejmowania decyzji strategicznych. Ludzie, zwłaszcza młodzi i ambitni, chcą informacji szybkiej i profesjonalnej. Najważniejsze potrzeby informacyjne polskiego społeczeństwa obserwowane w bibliotekach i ośrodkach informacji dotyczą: Zwykły obywatel napotyka ogromne trudności w dotarciu do informacji. Spowodowane to jest szokiem związanym ze zmianami (zwłaszcza dla ludzi starszych) oraz bogactwem informacji, rozwojem demokracji, potrzebami młodzieży w zakresie kształcenia, potrzebami mediów w zakresie wszechstronnego, wielokierunkowego informowania itd. Państwo dopiero od niedawna tworzy strategie, które mogłyby dać i ułatwić obywatelom dostęp do informacji, zarówno rządowej, jak i edukacyjnej. Naciski Unii Europejskiej w sprawie tworzenia społeczeństwa informacyjnego wymuszają na instytucjach rządowych zajęcie stanowiska w tej sprawie i budowania podwalin takiego społeczeństwa, ale idzie to dość opornie. Biblioteki w tym kontekście nie są postrzegane przez państwo jako gotowa sieć informacyjna, którą należy wykorzystać do informowania społeczeństwa na każdym poziomie i w szerokim zakresie. Bibliotekarze starają się na każdym kroku eksponować ten potencjał i sygnalizować sposoby jego wykorzystania (zob. punkt 8.). Prawodawstwo biblioteczne jednak nie jest dostatecznie przygotowane do dynamicznych zmian: choć Ustawa o bibliotekach jest ciągle nowelizowana, to jednak jej korzenie tkwią w latach 60. Najnowocześniejsze biblioteki w miarę swoich możliwości starają się realizować potrzeby informacyjne obywateli rozbudowując swoje gmachy, unowocześniając wnętrza, kompletując sprzęt komputerowy, wprowadzając nowe usługi, ale robią to bez dostatecznego zaplecza finansowego i nie mogą liczyć na zrozumienie i wsparcie władz. Tych nowoczesnych bibliotek jednak nie jest dużo w skali kraju. Biblioteki nadal kupują nowości (jednak z roku na rok coraz mniej), brakuje im pieniędzy na bazy danych i dostępy do baz on-line oraz na wdrażanie nowych technologii. W wielu bibliotekach brakuje także wiedzy (know-how). Pracownicy bibliotek publicznych nie są merytorycznie przygotowani do tak wielkich zmian i takiego ogromu informacji, z jakim mają teraz do czynienia. Wielu z nich nie jest też przygotowanych do zachowań proklienckich i podnoszenia jakości usług, życzenia czytelników przerastają ich kompetencje zawodowe. Jednak - zdaniem autorów raportu - przez 10 lat przemian, przy tak małych środkach udało się uzyskać znaczący postęp. Rośnie grupa bibliotekarzy, którzy będą awangardą zmian w najbliższych latach, o ile wywalczą sobie pozycje w stosunku do starszej generacji, która z niepokojem obserwuje dynamikę nowych ludzi i trochę studzi ich zapał swoim pesymizmem.
3. Przegląd usług, jakie oferują biblioteki publiczne w państwie.
Niektóre z tych usług są bezpłatne, inne płatne - nie ma reguł, każda biblioteka decyduje samodzielnie (patrz pkt 9.).
4. Finansowanie bibliotek w Polsce. Do podstawowych aktów prawnych regulujących funkcjonowanie bibliotek należą: ustawa z dnia 27 czerwca 1997 roku o bibliotekach oraz ustawa z dnia 25 października 1991 roku o organizowaniu i prowadzeniu działalności kulturalnej wraz z aktami wykonawczymi. Tłem legislacyjnym dla prawnego usytuowania sieci bibliotek publicznych jest reforma administracyjna państwa (przeprowadzana etapami od 1990 do 1999 roku), która polegała przede wszystkim na wprowadzeniu samorządu na wszystkich szczeblach podziału administracyjnego, tj. gminy, powiatu i województwa. Biblioteki publiczne były i są finansowane przez państwo. Przed reformą administracyjną biblioteki wojewódzkie finansowane były z budżetu centralnego, obecnie wszystkie biblioteki publiczne są finansowane przez budżet odpowiednich jednostek samorządowych (biblioteki wojewódzkie, powiatowe i gminne - samorząd wojewódzki, powiatowy i gminny). Po reformie administracyjnej nastąpiło radykalne zmniejszenie liczby wojewódzkich bibliotek publicznych (z 49 do 18), wprowadzono także nowy szczebel organizacyjny bibliotekarstwa publicznego: bibliotekę powiatową. Jednak w pierwszym roku reformy (do lutego 2000 roku) na 360 powiatów powstało zaledwie 98 bibliotek powiatowych (ustawa nie określa terminu, do którego powiaty muszą wywiązać się z obowiązku powołania bibliotek powiatowych, co - obok problemów finansowych - wpływa na opóźnienia w ich powstawaniu). Równocześnie katalog zadań ustawowych wojewódzkich bibliotek publicznych został w stosunku do stanu prawnego sprzed reformy poszerzony o nadzór merytoryczny nad tworzonymi bibliotekami powiatowymi (18 bibliotek wojewódzkich musi objąć swoim zasięgiem terytorium całego kraju i koordynować działalność sieci ok. 9000 placówek bibliotecznych). Zwiększonemu zakresowi działań nie towarzyszy zwiększenie środków finansowych. Przekazanie finansowania bibliotek powiatowych i gminnych samorządom powiatowym i gminnym spowodowało drastyczne zmniejszenie środków na utrzymanie instytucji oraz na zakup książek i czasopism. Skutkiem tego jest widoczne obniżenie merytorycznego poziomu obsługi użytkowników. Problemem gminnych bibliotek publicznych są także przekształcenia polegające na utracie przez nie samodzielności i włączaniu ich w struktury szkół, domów kultury lub innych jednostek organizacyjnych. Zmiany te miały być jednym ze sposobów na poprawę sytuacji ekonomicznej gmin, jednak połączenia takie nie sprzyjają prawidłowemu wykonywaniu zadań przez biblioteki. Ważną kwestią jest także zmiana zasad gospodarki finansowej instytucji kultury obowiązująca od 1 stycznia 2000 roku. Dotychczas instytucje kultury dzielono na tzw. instytucje artystyczne (teatry, opery, filharmonie) i instytucje upowszechniania kultury (m.in.: muzea, biblioteki, domy kultury), które prowadziły gospodarkę finansową jako zakłady budżetowe. Obecnie (zgodnie z ustawą z dnia 21 stycznia 2000 roku) rozciągnięto zasady gospodarki finansowej instytucji artystycznych na wszystkie instytucje kultury. Jedną z konsekwencji tej nowelizacji była zmiana rozporządzenia Ministra Kultury i Dziedzictwa Narodowego w sprawie zasad wynagradzania pracowników kultury, a więc i bibliotekarzy. Obecnie obowiązujący przepis prawny nie wyodrębnia już w budżecie instytucji kwot na podwyżki płac i tzw. "trzynastki", a biblioteki muszą opracowywać własne regulaminy wynagradzania lub zakładowe układy zbiorowe. Konsekwencją tej zmiany będzie prawdopodobnie realny spadek dochodów bibliotekarzy. Generalnie, finansowanie bibliotek publicznych jest niedostateczne, a już na pewno nie wystarcza na dokonanie skoku cywilizacyjnego. Zob.: Andrzej Beński, Teresa E. Szymorowska: Sytuacja prawna bibliotek publicznych po reformie administracyjnej kraju. EBIB 2000 nr 9 (17): http://www.oss.wroc.pl/biuletyn/ebib17/art2.html Finansowanie bibliotek uczelnianych jest lepsze niż publicznych, ale i skala problemów jest większa, ponieważ to one wzięły na siebie rolę lidera zmian i w związku z tym przybyło im nowych zadań i obowiązków, a nie przybyło kadry i pieniędzy. Najzdolniejsi ludzie uciekają z bibliotek, ponieważ pensje są tak niskie, że często nie wystarczają na utrzymanie rodzin. Zob.: Artur Jazdon: Finansowanie bibliotek uczelnianych. "Forum Akademickie" 2000 nr 10: http://www.forumakad.pl/archiwum/2000/10/artykuly/13.html
5. Podejmowanie decyzji w sprawie funkcjonowania bibliotek w Polsce na szczeblu rządowym i niższym (rząd, samorząd, prywatny podmiot). Dz.U. 97.85.539, 1999.01.01, zm.: Dz.U. 98.106.668, USTAWA z dnia 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach (Dz.U. z dnia 28 lipca 1997 r.) Rozdział 3. Organizacja bibliotek Art. 8. Art. 9. Organizator bibliotek publicznych - Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego - odpowiada jedynie za politykę kulturalną państwa i legislację dotyczącą bibliotek. Biblioteki publiczne, zgodnie z ustawą o samorządzie terytorialnym państwa z 1990 roku są bezpośrednio podporządkowane tym samorządom (urzędom marszałkowskim (po zmianie administracyjnej w kraju) - w 16 województwach + dwie dodatkowe biblioteki: w kujawsko-pomorskim - Wojewódzka Biblioteka Publiczna i Książnica Miejska w Toruniu, Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Bydgoszczy i w lubuskim: Wojewódzka Biblioteka Publiczna Zielona Góra i Wojewódzka Biblioteka Publiczna w Gorzowie. Wszystkie biblioteki wojewódzkie finansowane są przez sejmiki wojewódzkie - urzędy marszałkowskie. Mamy zatem 16 województw i 18 bibliotek wojewódzkich. Wszystkie inne biblioteki publiczne są bezpośrednio podporządkowane (organizowane zgodnie ze wspomnianą ustawą) samorządom gminnym (miast i gmin). Od 1999 roku, po reformie administracyjnej, kiedy utworzono powiaty - została wydana dyrektywa, aby w powiecie była chociaż jedna biblioteka powiatowa. Jednak samorządy powiatowe (starostwa) nie mają pieniędzy i tych bibliotek prawie nie organizują. W województwie kujawsko-pomorskim jest ich tylko kilka! Samorządy gminne, jako organizatorzy bibliotek na swoim terenie mają obowiązek ich utrzymywania, ale mogą je także zlikwidować. Oczywiście wszystko determinują środki finansowe, jakimi dysponują te samorządy, a także od wrażliwości "kulturalnej" radnych - gdyż to rada gminy, miasta - głosuje uchwałę o środkach finansowych przeznaczanych co roku na kulturę w gminie, mieście. Często jest tak, że ulegają likwidacji małe biblioteki, filie biblioteczne, gdyż gminy nie mają pieniędzy na ich utrzymanie. W statutach bibliotek powinna być klauzula o likwidacji placówek (jest to zagwarantowane w Ustawie o bibliotekach), ale Ustawa sobie, a życie często sobie. Od 1990 roku trwa likwidacja bibliotek publicznych, padają kolejno filie w dużych miastach, a także dzieją się rzeczy gorszące dla wielu bibliotekarzy, takie jak łączenie w gminie ośrodka kultury z biblioteką gminną, a także często bibliotek szkolnych z bibliotekami publicznymi. Biblioteki publiczne poza roczną dotacją na swoją działalność mogą występować o różne granty na działalność statutową. Mogą także prowadzić działalność gospodarczą, są bowiem od 2000 roku instytucjami kultury,- takimi jak: teatry, opery i filharmonie. Zmieniono bowiem przepisy finansowe i nie ma już jednostek budżetowych i zakładów budżetowych w kulturze. Wszystkie zarobione pieniądze mogą zasilać roczny budżet bibliotek i stanowią tzw. dochody. W praktyce jest to ok. 3-5 % wszystkich planowanych wydatków bibliotek publicznych. Oczywiście te duże mają większe możliwości pozyskania dodatkowych środków (granty, sponsorzy, inne źródła), te małe zaś, skazane są jedynie na dotację samorządową. Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego -od kilku lat przeznacza spore pieniądze (ze swojej rezerwy finansowej) na dofinansowanie bibliotek publicznych, na zakup zbiorów bibliotecznych. W 2000 roku była to kwota kilku mln PLN, co pozwoliło "wzmocnić" środki finansowe na zakupy. Biblioteka Miejska w Grudziądzu w 2000 roku otrzymała dotację celową 17 tys. PLN na zakup nowości. Przy 90 tys. PLN. własnych środków na zakup zbiorów, ten "zastrzyk" był bardzo widoczny. Niektóre biblioteki miały tylko te pieniądze w roku, które otrzymały z MKiDN. W roku 2001 jest wydzielona także poważna kwota i będzie dzielona w III kwartale.
6. Dostęp do Internetu w Polsce i wsparcie państwa w tej sprawie. INFORMACJE, DANE STATYSTYCZNE:
ROZWÓJ INFRASTRUKTURY TELEKOMUNIKACYJNEJ: W ostatnich latach nastąpił istotny rozwój branży telekomunikacyjnej. Wskaźnik nasycenia siecią telefoniczną wzrósł z 78 abonentów na 1000 mieszkańców w 1989 roku do 260,5 w 1999 roku. Dynamika wzrostu liczby abonentów wynosząca 14% jest najwyższa w Europie, jednakże około 40% sieci nie zostało jeszcze poddanych konwersji cyfrowej. Spośród działań już podjętych w Polsce szczególne znaczenie dla rozwoju infrastruktury telekomunikacyjnej ma uchwalona 21 lipca 2000 roku ustawa Prawo Telekomunikacyjne, regulująca m.in. usługę powszechną i rozliczenia między operatorami. Wprowadzenie w życie tej ustawy zapewnia liberalizację połączeń lokalnych i międzystrefowych. Zgodnie z polityką resortu łączności podjęto działania mające na celu zwiększenie konkurencji na rynku telekomunikacyjnym. Ogłoszono przetarg na świadczenie usług telekomunikacyjnych, w rezultacie którego wyłoniono operatorów konkurencyjnych wobec Telekomunikacji Polskiej S.A. Obecnie w Polsce jest ponad 100 operatorów uprawnionych do świadczenia usług telefonicznych na rynkach lokalnych. W zakresie świadczenia usług międzystrefowych, w wyniku przetargu, przyznano w maju 2000 roku trzy koncesje. W maju 2001 roku Spółka Netia oraz TP S.A. podpisały umowę o połączeniu sieci, współpracy i zasadach wzajemnych rozliczeń. Na podstawie tego porozumienia Netia będzie mogła świadczyć usługi międzystrefowych połączeń telefonicznych. W zakresie świadczenia międzynarodowych usług telefonicznych na mocy prawa telekomunikacyjnego, utrzymana została wyłączność TP S.A. do końca 2002 roku. Rada Ministrów posiada jednak uprawnienia do skrócenia tego okresu. Cele wyznaczone przez rząd Rzeczypospolitej Polskiej: doprowadzenie do silnej konkurencji w sektorze telekomunikacyjnym; rozwój sieci teleinformatycznych; telefonii stacjonarnej, komórkowej, internetowej i satelitarnej oraz innych nowych technik telekomunikacyjnych; zapewnienie wszystkim podmiotom dostępu do sieci telekomunikacyjnych w cenach, które pozwolą na ich powszechne użytkowanie; wspieranie taniego dostępu obywateli do najnowszych rozwiązań w rozszerzonych usługach telekomunikacyjnych. Planowane działania: ustalenie przejrzystych warunków koncesjonowania działalności telekomunikacyjnej; ustalenie zasad dostępu podmiotów świadczących usługi telekomunikacyjne do istniejącej infrastruktury; ustalenie przejrzystych zasad rozliczeń między operatorami, które pozwolą na efektywną konkurencję w sektorze telekomunikacyjnym; wprowadzenie w życie niezbędnych rozporządzeń, zgodnie z wymogami prawa telekomunikacyjnego, w szczególności określenie wymagań dotyczących usługi powszechnej; przejrzyste gospodarowanie częstotliwościami radiowymi, a w szczególności ustalenie jasnych kryteriów udzielania uprawnień do stosowania radiodostępu i uwolnienie częstotliwości umożliwiających tworzenie systemów szerokopasmowego dostępu radiowego. DOSTĘP DO ZASOBÓW INTERNETU: Aktualnie około 5% gospodarstw domowych korzysta z sieci Internet i szacuje się, że ich liczba wzrosła w ciągu ostatniego roku o 60%. Większość połączeń z siecią Internet realizowana jest z wykorzystaniem modemu przez publiczną sieć telefoniczną (TP S.A.). Dostęp do sieci teleinformatycznych można uzyskać również przez infrastruktury alternatywne do stacjonarnych sieci telefonicznych. Przykładem są sieci telewizji kablowych, a także dostęp bezprzewodowy z wykorzystaniem sieci operatorów GSM (protokoły WAP i GPRS), a w przyszłości UMTS. Istotne jest wspieranie rozwoju komunikacji multimedialnej, obejmującej integrację sieci telewizyjnych i multimedialnych systemów radiokomunikacyjnych z systemami telekomunikacji przewodowej. Aktualny stopień rozwoju polskiej infrastruktury informatycznej dla potrzeb naukowców odpowiada poziomowi krajów Europy Zachodniej, a jej zgodność została potwierdzona w ramach współpracy z europejską siecią naukowo-akademicką TEN-155. Stan ten zawdzięczamy programom rozwoju infrastruktury informatycznej wspieranym przez Komitet Badań Naukowych. W sumie, łącznie z efektami zakończonej w 2000 roku 5-letniej strategii rozwoju, w Polsce istnieją obecnie dwie sieci rozległe (Naukowa i Akademicka Sieć Komputerowa oraz POL-34), z połączeniem międzynarodowym o przepustowości 155 Mb/s (POL-34 do sieci TEN-155 oraz NASK do Sztokholmu). Utworzone zostały 22 miejskie sieci komputerowe oraz pięć centrów komputerowych dużej mocy. Utworzone struktury są udostępniane także użytkownikom spoza środowiska naukowego. Celami strategicznymi rządu Rzeczypospolitej Polskiej są: znaczne obniżenie opłat za dostęp do sieci Internet, stworzenie sprzyjających warunków dla silnej konkurencji operatorów oferujących dostęp do sieci Internet, polepszenie jakości dostępu do zasobów Internetu na terenie całego kraju, zagwarantowanie warunków sprawnego rozwoju różnorodnych rodzajów dostępu do sieci Inernet (telefonia komórkowa, radiodostęp, połączenia satelitarne, telewizja kablowa, cyfrowa radiofonia i telewizja, sieci szerokopasmowe, sieci amatorskie, łącza dzierżawione i inne). Planowane działania to: stworzenie klarownego systemu rozliczeń między dostawcami usług dostępu do sieci Internet a operatorami telekomunikacyjnymi; podjęcie skutecznych działań w celu uwolnienia lokalnej pętli abonenckiej; prace nad zasadami przejścia na protokół IPv6 (dynamiczny wzrost liczby przyłączanych komputerów doprowadził już do sytuacji, w której pula dostępnych adresów bliska jest wyczerpaniu). EDUKACJA Stan wyposażenia polskich szkół w sprzęt komputerowy znacznie odbiega od poziomu wyposażenia szkół europejskich i amerykańskich (wskaźnik liczby uczniów przypadających na jeden komputer szkolny wynosi około 40), jednak w ostatnich latach systematycznie się poprawia. Ministerstwo Edukacji Narodowej koordynowało w latach 1998-2000 realizację dwóch projektów: Pracownia internetowa w każdej gminie oraz Pracownia internetowa w każdym gimnazjum. Efektem realizacji tych projektów jest powstanie 5800 pracowni, głównie w gimnazjach, wyposażonych w 10 multimedialnych stanowisk komputerowych, połączonych siecią lokalną, z dostępem do Internetu, wraz z podstawowym oprogramowaniem. Dostarczony w ciągu tych trzech lat sprzęt stanowi około 40% wszystkich komputerów znajdujących się obecnie w szkołach. Przygotowany w listopadzie 2000 roku przez sejmową Komisję Edukacji, Nauki i Młodzieży projekt "eSzkoła" (http://www.interklasa.pl) przewiduje, że do roku 2005 wszystkie polskie szkoły będą wyposażone w pracownie internetowe. Szkolnictwo wyższe jest w lepszej sytuacji pod względem posiadanego sprzętu komputerowego niż szkolnictwo podstawowe i ponadpodstawowe. STAN KOMPUTERYZACJI BIBLIOTEK: Źródło: Bożena Bartoszewicz-Fabiańska: Stan komputeryzacji bibliotek publicznych. Omówienie wyników badań ankietowych przeprowadzonych we wrześniu 2000 roku.
PROBLEMY Z DOSTĘPEM DO INTERNETU:
7. System edukacji bibliotekarzy w Polsce, permanentne kształcenie oraz system szkoleń zawodowych. Przyszli bibliotekarze w Polsce mogą kształcić się permanentnie i na różnych poziomach, zarówno w szkołach pomaturalnych, jak i na uniwersytetach, kończąc zaoczne studia licencjackie (3 lata), magisterskie (5 lat), podyplomowe (1 lub 2 lata) oraz kursy i szkolenia. Jeśli chodzi o wsparcie finansowe instytucji macierzystych, to jest ono skromne, często bibliotekarze sami opłacają podnoszenie swoich kwalifikacji w nadziei, że to zmieni ich pozycję w przyszłości. Generalnie nie kwestionuje się kształcenia permanentnego, ale ciągle brakuje na nie czasu, środków i motywacji. Wykaz szkół i kierunków bibliotekarskich oraz informacje o ciekawych kursach dokształcających: http://ebib.oss.wroc.pl/edukacja/index.html. W ramach rządowego projektu Interklasa przewidziane są fundusze na kształcenie bibliotekarzy szkolnych i bibliotekarzy bibliotek pedagogicznych. Dużą rolę w organizowaniu szkoleń i opracowywaniu materiałów szkoleniowych odgrywa Stowarzyszenie Bibliotekarzy Polskich. Na podnoszenie kwalifikacji wpływają także wyjazdy na praktyki do najlepszych ośrodków w kraju i za granicą oraz konferencje naukowe i seminaria szkoleniowe organizowane przez poszczególne biblioteki, ośrodki kształcenia bibliotekarzy i naukowe Instytuty Bibliotekoznawstwa. W Polsce nie wykorzystuje się jeszcze w kształceniu bibliotekarzy możliwości, jakie daje kształcenie zdalne (distance education) i nowe technologie. Pojawiły się już jednak wzorce i być może wkrótce będziemy mieli takie kursy. W 1999 roku bibliotekarze z Biblioteki Głównej Uniwersytetu Mikołaja Kopernika w Toruniu wzięli udział w międzynarodowym kursie distance education DEDICATE finansowanym przez Unię Europejską. Zob.: http://educate.lib.chalmers.se/DEDICATE/dedindex.html, lub Dominika Czyżak: DEDICATE in Toruń. EBIB [2000] Special Issuee for Frankfurt Book Fair: http://ebib.oss.wroc.pl/Frankfurt/czyz.html (tekst w jęz. ang.). Zdalne kształcenie będzie mogło się rozwinąć, jeżeli nastąpią niezbędne zmiany w regulacjach prawnych dotyczących zdobywania tytułów zawodowych i naukowych. W strategii rządowej "ePolska - Strategia Rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce na lata 2001-2006" jako jeden z celów wymienia się rozwój kształcenia ustawicznego i zdalnej edukacji, a jednym z planowanych działań jest opracowanie koncepcji wdrażania, rozwoju i koordynacji systemu zdalnej edukacji oraz opracowanie systemu certyfikacji.
8. Potencjał finansowy i chęci państwa w zakresie późniejszego finansowania rozpoczętych przedsięwzięć. Budowanie społeczeństwa informacyjnego jest głównym priorytetem polityki europejskiej. Polska, jako kraj starający się o przyjęcie do Unii Europejskiej, musi zaadaptować jej wytyczne. Przedstawiciele Komisji Europejskiej uważają, że tani i powszechny dostęp do Internetu i liberalizacja rynku telekomunikacyjnego pozwoli stworzyć w Polsce społeczeństwo informacyjne na "europejskim poziomie". Zdaniem przedstawicieli Unii raport na temat tworzenia się społeczeństwa informacyjnego w krajach Europy środkowej jest pozytywny. Polska deklaruje, że docenia wagę tej problematyki (http://www.kbn.gov.pl/cele/eeurope/0423.html). Stworzono, m.in. Forum do spraw Społeczeństwa Informacyjnego (http://www.kbn.gov.pl/cele/index.html). Bibliotekarze, wiedząc z doświadczenia, że politycy nie zauważają bibliotek i nie przewidują ich w swoich programach, wprowadzili do tego forum swojego reprezentanta, Aleksandra Radwańskiego, członka Komisji Wydawnictw Elektronicznych Stowarzyszenia Bibliotekarzy Polskich. W ten sposób Komisja SBP na bieżąco ma dostęp do projektów rządowych i bierze aktywny udział w dyskusji nad ich kształtem, żeby zapewnić bibliotekom odpowiednio ważne miejsce w strategii państwa. Niestety, przedstawiciele bibliotekarzy nie mają wpływu na ostateczny kształt dokumentów rządowych. W odpowiedzi na stanowisko Rady Ministrów z dnia 28 listopada 2000 roku w sprawie uchwały Sejmu Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 14 lipca 2000 roku w sprawie budowania społeczeństwa informacyjnego w Polsce (http://www.kbn.gov.pl/cele/uchwala.html), Ministerstwo Łączności przygotowało dokument "ePolska - Plan działań rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce na lata 2001-2006" http://www.ml.gov.pl/polski/dokumenty/index.html. Strategia przedstawia analizę jakościową i ilościową potrzeb w sferze dostępu do informacji oraz nakładów niezbędnych dla osiągnięcia zakładanych celów. Strategia przewiduje: przygotowanie polskiego społeczeństwa do funkcjonowania w zupełnie nowych warunkach rozwoju cywilizacji informatycznej; przystosowanie polskiego prawa do realiów, jakie niesie za sobą postęp w dziedzinie gromadzenia, przetwarzania i przesyłania danych; zapewnienie polskiej gospodarce konkurencyjności na światowych i europejskich rynkach; umożliwienie obywatelom łatwego dostępu do administracji publicznej; stymulowanie równomiernego i efektywnego rozwoju regionalnego; wspomaganie rozwoju zaplecza naukowego, niezbędnego dla tworzenia społeczeństwa informacyjnego; promowanie dokonań kultury polskiej, przy wykorzystaniu możliwości stwarzanych przez nowoczesne technologie informatyczne. Od roku 1997 państwo wspiera dostęp do Internetu dla gmin (przekazano na ten cel 95 mln PLN) oraz dla szkół (patrz pkt 6.) Do tej pory biblioteki nie doczekały się jeszcze takiego programu jak Internet w każdej bibliotece, choć środowisko zabiega o to od lat. Rządowy dokument "ePolska - Plan działań rozwoju Społeczeństwa Informacyjnego w Polsce na lata 2001-2006" w punkcie dotyczącym powszechnego udziału w gospodarce opartej na wiedzy zakłada "stworzenie centrów dostępu do Internetu w miejscach publicznych, takich jak biblioteki, urzędy gminne, ośrodki opieki społecznej, szpitale", jednostką koordynującą te działania jest Ministerstwo Kultury i Dziedzictwa Narodowego. Natomiast w punkcie dotyczącym teleinformatyki na obszarach wiejskich zakłada się "tworzenie ośrodków multimedialnych w gminach - telecentrów będących zazwyczaj wielofunkcyjnym pomieszczeniem, a docelowo pracownią multimedialną wyposażoną, m.in. w sprzęt biurowy oraz stanowiska komputerowe ze stałym łączem internetowym, zlokalizowaną w gminnych domach kultury, szkołach, czy innych miejscach skupiających społeczności lokalne". Miejscami takimi mogą być biblioteki. Za tworzenie telecentrów na obszarach wiejskich i ułatwienie dostępu placówkom oświatowym i kulturalnym do nowych technologii, w tym Internetu, odpowiedzialny jest Pełnomocnik do spraw Telekomunikacji na Wsi, termin realizacji tych zamierzeń to koniec 2004 roku. Potencjał finansowy państwa jest bardzo duży, jednakże priorytety skierowane są na przedsięwzięcia biznesowo-gospodarcze, zatem sektor edukacyjno-kulturalny (do którego należą biblioteki) jest chronicznie niedoinwestowany. Polski rząd wyraża dobre intencje, jednak na realizację deklarowanych celów zwykle brakuje środków w budżecie. Coraz więcej polityków ma jednak świadomość, że trzeba zmienić ten stan rzeczy i szybko nadrabiać opóźnienia w zakresie dostępu do nowych technologii (często jako przykład do naśladowania politycy wskazują Irlandię - kraj, który postawił na rozwój edukacji i nowych technologii). Jest też coraz większe zrozumienie, że inicjatywy zapoczątkowane i finansowane przez zagraniczne fundacje (np. Fundację A.W. Mellona i Open Society Institute) muszą być kontynuowane przez państwo. W Komitecie Badań Naukowych dyskutowana jest obecnie koncepcja stałego wsparcia dla bibliotek, które skomputeryzowały się w oparciu o jednorazowe dotacje i które borykają się z ogromnymi problemami finansowymi, związanymi z utrzymaniem wdrożonych systemów. Na razie instytucje i biblioteki, które już zdobyły jakiś sprzęt i oprogramowanie starają się wpisywać w koszty swojego funkcjonowania nowe technologie i pozyskiwać na ich utrzymanie odpowiednie środki, nawet kosztem innych wydatków. Państwo je finansuje dostatecznie - choć nigdy w zakresie takim, jak by tego oczekiwano. Biblioteki także szukają innych środków finansowania pozabudżetowych: sponsorzy, wypracowane środki własne (m.in. dzięki odpłatnym usługom), przyjaciele bibliotek, środki Unii Europejskiej, fundacje i inne.
9. Opłaty za usługi pobierane są przez biblioteki publiczne w Polsce. Biblioteki publiczne generalnie nie pobierają opłat za udostępnienie zbiorów, ale tworzą usługi specjalne, które są odpłatne. Pobierają głównie opłaty za poniesione koszty materiałowe czy pocztowe. USŁUGI BEZPŁATNE: udostępnianie zbiorów (zarówno do domu, jak i na miejscu), udostępnianie informacji (poczta tradycyjna, e-mail, fax, telefon, on-line na stronach WWW), udostępnianie komputerowych baz danych i katalogów tradycyjnych, wypożyczenia międzybiblioteczne, wystawy i oprowadzanie wycieczek, otwarte spotkania z autorami i ciekawymi ludźmi, programy edukacyjne dla dzieci i młodzieży, informacja i porady dla bezrobotnych (programy korzystające ze wsparcia różnych organizacji pozarządowych, programów pomocowych etc.), zajęcia i spotkania dla dzieci niepełnosprawnych, ubogich, zagrożonych patologiami itp., szkolenia z zakresu wyszukiwania informacji dla użytkowników, informacja regionalna, dostęp do pracowni komputerowych i sieci Internet (w części bibliotek). USŁUGI BEZPŁATNE I PŁATNE:
USŁUGI PŁATNE
Porównaj usługi i cennik Biblioteki Narodowej: http://www.bn.org.pl/services.htm lub Biblioteki Głównej UMK: http://www.bu.uni.torun.pl/i/cennik.htm
10. Regionalne dane statystyczne opisujące społeczność lokalną. Duże biblioteki (nie wszystkie, ale regionalne tak) zbierają druki GUS. Główny Urząd Statystyczny w Warszawie (http://www.stat.gov.pl/ lub http://www.stat.gov.pl/english/index.htm) publikuje rokrocznie dane na temat Polski. W każdym województwie jest ponadto regionalny urząd statystyczny, który zbiera różnorodne dane na swoim terytorium, w tym także o bibliotekach (liczba mieszkańców przypadających na jednostkę biblioteczną, liczba książek itp.). Urząd ten ma także swoje publikacje oraz ośrodki informacji. Ośrodki te są powszechnie dostępne dla obywateli.
LITERATURA DODATKOWA do Raportu:
PRZEPISY PRAWA DOTYCZĄCE BIBLIOTEK: Lista przepisów prawnych dotyczących Bibliotek: http://ebib.oss.wroc.pl/prawo/
STATYSTYKA BIBLIOTEK:
BIEŻĄCE DOKUMENTY RZĄDOWE: 1. KBN - Forum do spraw Społeczeństwa Informacyjnego: http://www.kbn.gov.pl/cele/index.html
2. Ministerstwo Łączności - ePolska http://www.ml.gov.pl/polski/dokumenty/index.html
Raport opracowała Bożena Bednarek-Michalska - Wiceprzewodnicząca Komisji Wydawnictw Elektronicznych Toruń, Warszawa czerwiec/lipiec 2001 |
