Barbara Budyńska, Małgorzata Jezierska
Instytut Książki i Czytelnictwa
Biblioteka Narodowa

Niniejszy raport dotyczy sytuacji bibliotek powiatowych po czterech latach od wprowadzenia reformy administracyjnej kraju w 1999 roku. Zawarte w nim dane odzwierciedlają stan z grudnia 2002 roku. Prezentowane są podstawowe informacje dotyczące bibliotek powiatowych, co pozwoli na pokazanie zróżnicowania ich wielkości i zasobności - bibliotek głównych (bez filii) - ich powierzchni, liczby pracowników ogółem, zbiorów, użytkowanych komputerowych programów bibliotecznych.

Podstawą do sporządzenia niniejszego raportu są materiały zebrane w trakcie wywiadów przeprowadzonych przez pracowników IKiCz w 104 bibliotekach realizujących zadania bibliotek powiatowych i wśród ich organizatorów - starostw powiatowych^[1] oraz dane zawarte w informatorze o bibliotekach powiatowych w Polsce^[2], uaktualnione w grudniu 2002 roku.

Do końca grudnia 2002 roku biblioteki stopnia powiatowego utworzono w 269 powiatach. Powołane biblioteki nie mają jednolitej formuły organizacyjnej: zlecono lub rozszerzono zadania bibliotekom publicznym różnego szczebla, przekształcono biblioteki (nie tylko sieci publicznej) w instytucje powiatowe, utworzono nowe placówki powiatowe. Zlecenie (rozszerzenie) zadań bibliotekom gminnym łączy się z nałożeniem nowych obowiązków: do dotychczas pełnionych zadań o zasięgu lokalnym dodano funkcje ponadlokalne, tj. obejmujące szeroko rozumianą współpracę z bibliotekami na obszarze powiatu, m.in. współdziałanie w zakresie organizacji i funkcjonowania sieci bibliotek powiatu, zaspokajanie „nietypowych” potrzeb czytelniczych i bibliograficzno-informacyjnych mieszkańców z terenu powiatu^[3]. Przyjmując układ administracyjny kraju i podporządkowane mu instytucje stopnia powiatowego wyodrębniono biblioteki dla powiatów ziemskich (określane w tekście również jako biblioteki ziemskie, biblioteki o zadaniach ponadlokalnych, biblioteki realizujące zadania powiatowe), biblioteki grodzkie (biblioteki w miastach na prawach powiatu) oraz biblioteki dla powiatów ziemskich i grodzkich (biblioteki o połączonych zakresach działania). W opisie sytuacji bibliotek powiatowych zwrócono szczególną uwagę na biblioteki o połączonych zadaniach. I tak np. przy omawianiu bibliotek ziemskich w danym województwie uwzględniono także biblioteki o połączonych zadaniach, a więc zarówno biblioteki dla powiatu ziemskiego jak i grodzkiego; podobnie dla bibliotek grodzkich.

Biblioteki dla powiatów ziemskich utworzono w 64,6% ogółu powiatów ziemskich, w tym w 56,1% (176 powiatach) zlecono zadania stopnia powiatowego istniejącym bibliotekom publicznym różnych szczebli lub powołano nowe biblioteki, w pozostałych (8,6%, tj. 27 powiatach) nadano funkcje ponadlokalne bibliotekom grodzkim (biblioteki o połączonych zadaniach). Ogółem w 203 powiatach ziemskich powstało 205 bibliotek, w dwóch powiatach - elbląskim i gryfińskim - opiekę nad bibliotekami gminnymi sprawują po dwie biblioteki.

Biblioteki grodzkie funkcjonują we wszystkich miastach na prawach powiatu. Pod względem liczbowym bibliotek grodzkich jest o 7 więcej (73) niż powiatów grodzkich (66). Różnica ta wynika z organizacji sieci w Krakowie - zadania biblioteki na prawach powiatu wykonują 4 biblioteki dzielnicowe oraz w Łodzi - 5. Biblioteki grodzkie realizują zadania w miastach na prawach powiatu (46) lub łączą je z zadaniami dla powiatów ziemskich (biblioteki o połączonych zadaniach) - 27.

Tabela 1. Biblioteki powiatowe według województw (stan na grudzień 2002 r.)

Do końca 2002 roku nie powołano bibliotek powiatowych w prawie co trzecim powiecie ziemskim (35,4%). Szczególnie niepokojącą sytuację napotkano w 10 województwach: lubuskim (w 75% powiatów nie utworzono bibliotek powiatowych), zachodniopomorskim (w 55,6%), opolskim (54,5%), mazowieckim (54,1%), dolnośląskim (53,8%), kujawsko-pomorskim (52,6%), warmińsko-mazurskim (47,4%), świętokrzyskim (46,2%), pomorskim (43,7%), podkarpackim (42,9%). Tylko w dwóch województwach (łódzkim i wielkopolskim) powołano biblioteki ziemskie we wszystkich powiatach. Do końca III kw. 2002 r. do tej grupy należało województwo małopolskie, ale od IV kwartału ubiegłego roku zawieszona została działalność jednej z bibliotek powiatowych.

Tabela 2. Powiaty, które nie utworzyły bibliotek powiatowych (stan na grudzień 2002 r.)

Powoływanie bibliotek powiatowych

Powoływanie bibliotek powiatowych regulują ustawy o bibliotekach^[4], wprowadzeniu trójstopniowego podziału terytorialnego kraju^[5], prowadzeniu działalności kulturalnej^[6] oraz ustawy kompetencyjne^[7].

W myśl ustawy o reformie samorządowej biblioteki powiatowe powinny być tworzone wraz z powstawaniem powiatów i konstytuowaniem się instytucji powiatowych. W miastach na prawach powiatu biblioteki miejskie stały się instytucjami grodzkimi w momencie zmiany statusu miasta^[8]. Odmienna sytuacja jest w powiatach ziemskich. Brak w ustawie jednoznacznie określonego terminu powołania bibliotek powiatowych powoduje rozciągnięcie w czasie procesu ich tworzenia.

Biblioteki powiatowe, podobnie jak pozostałe w sieci publicznej, to biblioteki samorządowe. Samorządy powiatowe decydują zatem o ich powołaniu, przedłużeniu umowy bibliotece, pełniącej zadania ponadlokalne, zerwaniu jej i zleceniu zadań innej placówce, a także (wbrew ustawie) o nie powoływaniu biblioteki stopnia powiatowego.

Do kompetencji samorządów powiatowych należy:

• tworzenie od podstaw bibliotek powiatowych (są one jedynym ich organizatorem),
• zawieranie porozumień z samorządami innych szczebli w sprawie powoływania bibliotek powiatowych / zlecania zadań np. bibliotekom wojewódzkim, miejskim, miejsko-wiejskim i gmin wiejskich (obowiązki wynikające z nadzoru i finansowania spoczywają na dwóch poziomach samorządu),
• współpraca „...z innymi bibliotekami i instytucjami kultury w sprawie prowadzenia obsługi bibliotecznej określonych obszarów”^[9].

Sytuacja bibliotek powiatowych, którym zleca się (rozszerza) zadania jest bardzo zróżnicowana i niestabilna:

• samorządy zawierają z bibliotekami samorządowymi umowy (porozumienia) zwykle na czas określony. Umowy są dokumentami odnawialnymi, najczęściej jedynymi, mówiącymi o rozszerzeniu zadań i warunkach ich realizacji. W statutach bibliotek gminnych, którym zleca się zadania powiatowe na ogół nie dokonuje się zmian. Sytuacja prawna bibliotek gminnych realizujących nowe funkcje nie ulega zatem zmianie, zachowują one nadal status gminny, jedynie z rozszerzonymi zadaniami ponadlokalnymi;
• powierzanie zadań powiatowych bibliotekom gminnym zróżnicowanym pod względem wielkości i zasobności powoduje olbrzymie dysproporcje w możliwościach realizowania przez nie zadań ponadlokalnych, trudności w organizowaniu współpracy między nimi w ramach województwa (np. organizowanie szkoleń);
• wielkość finansowania (lub współfinansowania) bibliotek powiatowych przez samorządy powiatowe wpływa na zakres podejmowanych przez nie zadań ponadlokalnych. Starostwa powiatowe w swych budżetach nie mają zagwarantowanych funduszy na działalność instytucji kultury. Budżet powiatów składa się z subwencji oświatowej, drogowej i wyrównawczej oraz jednoprocentowego odpisu od dochodu od osób fizycznych. Fundusze przeznaczone przez starostwa na działalność bibliotek powiatowych pochodzą najczęściej z przesunięcia wydatków z innych działań (subwencje), są też uzależnione od zamożności powiatu (odpisy od osób fizycznych).

W założeniu biblioteki powiatowe miały stworzyć środkowy szczebel w sieci bibliotek publicznych. W sieci samorządowych bibliotek publicznych nie obowiązują zasady nadrzędności i podporządkowania. Biblioteki współpracują ze sobą, ale istnieją między nimi tylko więzi funkcjonalne. Szeroko rozumiana współpraca z bibliotekami gminnymi w powiecie, to jeden z głównych celów funkcjonowania bibliotek powiatowych. Biblioteki powiatowe mają realizować zadania pomocnicze względem bibliotek gminnych, na których spoczywa ciężar bezpośredniej obsługi czytelniczej środowiska lokalnego. Zakres zadań biblioteki powiatowej określa ustawa o bibliotekach (art. 20a, pkt. 1), w myśl której biblioteka powiatowa:

• gromadzi, opracowuje i udostępnia materiały biblioteczne,
• pełni funkcje ośrodka informacji biblioteczno-bibliograficznego, organizującego obieg wypożyczeń międzybibliotecznych,
• udziela pomocy instrukcyjo-metodycznej i szkoleniowej,
• sprawuje nadzór merytoryczny w zakresie realizacji przez gminne biblioteki publiczne zadań określanych w art. 27 ust. 5 ustawy.

Dwa ostatnie spośród wymienionych zadań mają charakter typowych funkcji ponadlokalnych, dwa pierwsze odnoszą się zarówno do środowiska lokalnego, jak i obejmują obszar powiatu.

Rozwiązania organizacyjne

Podczas powoływania powiatowych bibliotek ziemskich władze samorządowe w pełni skorzystały z możliwości, jakie dała im ustawa, o czym świadczą bardzo zróżnicowane rozwiązania organizacyjne, a także wykroczyły poza jej ramy, wprowadzając szereg rozwiązań niezgodnych z zapisami ustawowymi (np. zlecenie zadań powiatowych bibliotekom innych sieci lub przypisanie ich pracownikowi starostwa). W badaniach powiatowych spotkano następujące warianty rozwiązań organizacyjnych:

• zlecenie zadań ponadlokalnych bibliotekom sieci publicznej,
• zlecenie zadań ponadlokalnych bibliotekom innej sieci,
• powołanie od podstaw powiatowych bibliotek publicznych, jako instytucji samodzielnych organizacyjnie,
• powołanie od podstaw powiatowych bibliotek publicznych o ograniczonej samodzielności (np. utworzenie stanowisk pracy dla instruktorów terenowych - pracowników powiatowych - w starostwie powiatowym),
• przekształcenie w całości bibliotek publicznych (np. z byłej wojewódzkiej) lub bibliotek innej sieci (np. filii biblioteki pedagogicznej) w samodzielną bibliotekę powiatową,
• przyjęcie innych rozwiązań (np. Wirtualna Powiatowa Biblioteka Publiczna).

Biblioteki grodzkie powstały z bibliotek miejskich w miastach na prawach powiatu, które na mocy ustawy o samorządzie powiatowym otrzymały status miasta na prawach powiatu (rozdz. 9, art. 91)^[10]. Wśród bibliotek grodzkich są także biblioteki wojewódzkie (w miastach wojewódzkich, tam gdzie biblioteki wojewódzkie prowadzą filie miejskie).

Tabela 3. Rodzaj biblioteki realizującej zadania powiatowe

Etapy powoływania bibliotek powiatowych.

Rejestrowanie procesu powoływania bibliotek powiatowych niesie ze sobą wiele niejednoznaczności, bowiem statystyki dotyczące tych instytucji bardzo często zmieniają się. Najmniej stabilna sytuacja jest wśród bibliotek powiatów ziemskich (funkcjonują na podstawie odnawialnych umów). W przypadku bibliotek w miastach na prawach powiatu (biblioteki grodzkie) problem z jednoznacznym określeniem się tych instytucji powoduje, że nie zawsze są one konsekwentnie wykazywane np. w danych GUS. Biblioteki w miastach na prawach powiatu określają się jako biblioteki gmin miejskich, albo grodzkie. Odrębną sprawą są zmiany w podziale administracyjnym kraju^[11], które w 2002 roku wpłynęły na korektę w układzie powiatów i ich bibliotek (np. powołanie 7 nowych powiatów, zmiana w charakterze powiatu, np. powiat ziemski warszawski przekształcony został w powiat grodzki warszawski).

Tworzenie bibliotek powiatowych stało się (wbrew intencji ustawodawcy) wieloletnim procesem ciągłym, przy tym niestabilnym. Dotychczasowe doświadczenia związane z powoływaniem bibliotek ziemskich pokazują, że trudno określić dalsze postępy w ich tworzeniu, a także termin zakończenia całego procesu.

Powołanie bibliotek stopnia powiatowego dla powiatów ziemskich nie gwarantuje stałości ich funkcjonowania:

• dokonywane są zmiany w doborze placówek na terenie powiatu (zjawiska występujące w województwie opolskim, śląskim, warmińsko-mazurskim, małopolskim),
• zawieszana jest w ogóle działalność poszczególnych bibliotek powiatowych (województwo dolnośląskie, śląskie, zachodniopomorskie),
• tworzone są biblioteki stopnia powiatowego od podstaw, jako pierwsze placówki w powiecie (dolnośląskie, lubelskie, łódzkie, pomorskie, świętokrzyskie, wielkopolskie) lub jako drugie po zerwaniu umowy z dotychczasową biblioteką powiatową (łódzkie),
• realizowane są zadania powiatowe nieformalnie, bez podpisania właściwych umów czy porozumień (lubelskie, zachodniopomorskie),
• zadania powiatowe powierzane są więcej niż jednej bibliotece w powiecie (warmińsko-mazurskie, zachodniopomorskie), bibliotekom spoza sieci bibliotek publicznych (opolskie), bibliotekom wchodzącym w skład innych instytucji np. centrum kultury (podlaskie, podkarpackie),
• w trakcie roku dokonywane są zmiany wysokości kwot na działalność ponadlokalną lub pomniejszane są fundusze z miasta o wielkość środków przyznawanych z powiatu (opolskie, kujawsko-pomorskie, pomorskie).

Brak stabilizacji wśród bibliotek dla powiatów ziemskich nie daje poczucia bezpieczeństwa już działającym placówkom, nie zachęca także bibliotek gminnych w powiatach, gdzie nie utworzono biblioteki powiatowej do zabiegania wśród władz samorządowych o zlecenie im zadań ponadlokalnych.

Sytuacja bibliotek grodzkich jest bardziej stabilna, a zmiany dokonywane w ich obrębie polegają np. na wyłączeniu ze struktur biblioteki wojewódzkiej - Lublin, Wrocław. Niektórym z nich nadawane są zadania bibliotek dla powiatów ziemskich, w związku z tym liczba bibliotek grodzkich oraz bibliotek o połączonych zadaniach może ulegać zmianom.

Uznając kolejne lata od 1999 r. jako następujące po sobie etapy ich powoływania, wymienić można 4 okresy:

Przyjmując założenie, że w jednym powiecie ziemskim działa jedna biblioteka, to najwięcej bibliotek stopnia powiatowego powołano w 1999 r., pierwszym roku po stanowieniu powiatów - 83, późniejszy przyrost tych instytucji był zdecydowanie mniejszy - podobny w 2000 i 2001 roku - powołano po 52 biblioteki oraz w 2002 - 25. Jeśli ująć dynamikę przyrostu bibliotek w procentach to w kolejnych latach sytuacja powiatów ziemskich przedstawia się następująco - 1999 r. - powstało 26,4% placówek w stosunku do wszystkich powiatów ziemskich, w następnych latach odpowiednio - 16,6%, 16,4% oraz 7,9%.

Zmiany, jakie zaszły w obrębie bibliotek grodzkich można określić z punktu widzenia proporcji między bibliotekami grodzkim oraz bibliotekami o połączonych zadaniach. W ciągu czteroletniego okresu zwiększyła się dwukrotnie liczba bibliotek grodzkich, którym zlecono zadania ponadlokalne. O ile w 1999 r. w ponad 16% (16,4%) ogółu bibliotek grodzkich rozszerzono zadania, to w 2000 r. biblioteki o połączonych zadaniach stanowiły 26,4%, w 2001 - 34,7%, w 2002 - 37,0%.

Tabela 4. Etapy powoływania bibliotek powiatowych

WARUNKI FUNKCJONOWANIA
BIBLIOTEK POWIATOWYCH^[12]

Kadra bibliotek powiatowych

„Powiatowość” nie wpłynęła na wzrost zatrudnienia w bibliotekach, którym zlecono / rozszerzono zadania, natomiast możliwości kadrowe tych bibliotek przed zmianą (wielkość zatrudnienia, wielkość zespołu instruktorów, ich kwalifikacje zawodowe) mają zasadniczy wpływ na zakres podejmowanych działań w nowej sytuacji.

Tabela 5. Zatrudnienie ogółem w bibliotekach powiatowych

W większości biblioteki powiatowe zatrudniają podobne zespoły pracowników - w 76,8% ogółu bibliotek nie przekraczają 25 osób. Jeśli wyłączyć najmniej liczne jednoosobowe placówki to 73,6% ogółu bibliotek powiatowych skupia najwięcej bibliotekarzy, w zbliżonych liczbowo zespołach.

Ogólnie o bibliotekach powiatowych można powiedzieć, że nie są dużymi instytucjami, zważywszy zakres prac, jaki powinny wykonywać. Co czwarta biblioteka (24,0%) zatrudnia 6-10 osób, co piąta (21,6%) 11-15, w sumie w niespełna połowie bibliotek powiatowych (45,6%) pracuje nie mniej niż 6 i nie więcej niż 15 osób. Dość licznie reprezentowane są także biblioteki, których zatrudnienie należy określić poniżej omawianych kategorii i powyżej nich. Biblioteki najmniejsze to 12,8% ogółu bibliotek powiatowych, w tym 3,2% to placówki jednoosobowe, 9,6% zatrudniają 2-5 pracowników. Liczniejszą grupę (18,4%) stanowią biblioteki większe 16-25 osób, w tym 16-20 osób (9,6%) oraz 21-25 osób (8,8%).

Rozkład zatrudnienia w bibliotekach ziemskich jest zbliżony do istniejącego w bibliotekach powiatowych ogółem. Biblioteki ziemskie to placówki zatrudniające mniejsze zespoły pracowników, najczęściej biblioteki gmin miejskich, miejsko-wiejskich i wiejskich, którym zlecono zadania ponadlokalne. Co druga biblioteka stopnia powiatowego (50,3%) zatrudnia nie więcej niż 10 pracowników ogółem, w ponad 87,6% pracują zespoły nie przekraczające 20 osób. Najbardziej typowe dla powiatów ziemskich są placówki zatrudniające 6-10 osób (co trzecia - 32,2%) oraz 11-15 osób (co czwarta - 26,6%), w sumie 58,8% ogółu bibliotek powiatów ziemskich. Mniej liczne w omawianej grupie, jednak charakterystyczne tylko dla bibliotek ziemskich to placówki małe do 5 osób (18,1%). Mowa tu o tworzonych od podstaw bibliotekach jednoosobowych (4,5%) oraz zatrudniających 2-5 osób - 13,6%. W drugiej grupie oprócz bibliotek nowopowstałych są biblioteki gmin wiejskich i miejsko-wiejskich, którym zlecono zadania ponadlokalne.

Biblioteki powiatowe o połączonych zadaniach to najmniej liczna grupa bibliotek wśród ogółu stopnia powiatowego, zarazem najbardziej jednorodna pod względem funkcji pełnionych przez te instytucje przed zleceniem im zadań ponadlokalnych. W odróżnieniu od bibliotek powiatów ziemskich biblioteki grodzkie i ziemskie to przede wszystkim byłe biblioteki wojewódzkie, obecnie biblioteki miejskie w miastach na prawach powiatu, którym zlecono zadania dla powiatów ziemskich. W omawianej grupie wyodrębnić można dwie kategorie placówek - pierwsza z zespołami pracowników od 21 do 35 osób ogółem (33,3%, tj. 9 bibliotek), druga od 46 do 65 osób (44,4%, tj. 12 bibliotek). W dominujących grupach - w sumie 77,7% ogółu placówek - obok wspomnianych już byłych bibliotek wojewódzkich występują obecne biblioteki stopnia wojewódzkiego i także jedna biblioteka miejska w mieście na prawach powiatu.

Biblioteki grodzkie to biblioteki o najbardziej zróżnicowanych zespołach pracowników. Co druga w omawianej grupie (45,6%, tj. 21 bibliotek) zatrudnia 11-25 osób, najczęściej 21-25 (21,7%). Sytuacja kadrowa bibliotek grodzkich o skrajnym zatrudnieniu - najniższym i najwyższym - zilustruje różnicę w możliwościach pracy tych instytucji. Co piąta biblioteka grodzka (19,5%) zatrudnia od 6-10 osób lub od 11-15 osób. W pierwszej grupie są biblioteki miejskie w miastach na prawach powiatu, głównie z województwa śląskiego, biblioteki dzielnicowe. Biblioteki największe zatrudniające powyżej 60 pracowników (13%) to duże biblioteki miejskie w miastach na prawach powiatu.

Zbiory (książki, czasopisma oprawne, zbiory specjalne) bibliotek powiatowych

Istnieje duże zróżnicowanie bibliotek powiatowych pod względem wielkości zgromadzonych zbiorów. Są biblioteki, których zbiory nie przekraczają 1000 j.inw. (ponad 5% ogółu), a wśród nich biblioteki bez żadnej książki oraz placówki z księgozbiorami powyżej 1300 tys. j.inw. Na podstawie zestawienia wielkości księgozbiorów we wszystkich bibliotekach można powiedzieć, że w statystycznie co drugiej bibliotece powiatowej zgromadzono od 30 do 75 tys. j.inw. (44,8%).

Najbardziej zróżnicowaną grupą pod względem wielkości zbiorów są biblioteki ziemskie. Dla nowopowołanych bibliotek powiatowych (19) tworzenie księgozbiorów to proces wieloletni. Większość z nich rozpoczęła wprawdzie ich kompletowanie, ale trudno mówić o zadawalających postępach. 3 biblioteki (15,8%) nie gromadzą książek, kolejnych 7 (36,8%) dopiero te prace rozpoczyna (od 87 do 400 wol.). Zbiory kolejnych 7 wprawdzie przekraczają 1000 j.inw., ale w chwili obecnej należy uznać, że biblioteki te także dopiero rozpoczynają prace nad budowaniem księgozbiorów.

Statystycznie co druga biblioteka stopnia powiatowego ziemskiego (54,9%) zgromadziła 30-75 tys. j.inw., co czwarta (23,2%) dysponuje zbiorami liczącymi od 45-60 tys. j.inw. Biblioteki z księgozbiorami mniejszymi niż najczęściej występujące stanowią mniejszą grupę - 18,2%, w tym 5,7% zgromadziło do 500 j.inw., 4,0% od 1001 do 5000 j.inw., niż placówki zasobniejsze - 27,1%, z których 9,6% dysponuje od 75-90 tys. j.inw., 5,6% od 90-105 tys. j.inw.

Co piąta biblioteka powiatowa ziemska nie gromadzi zbiorów specjalnych (20,3%), a 23,7% nie posiada czasopism oprawnych.

Dużym zróżnicowaniem charakteryzują się także biblioteki grodzkie. W odróżnieniu jednak od sytuacji bibliotek powiatów ziemskich zasobność grodzkich jest wynikiem przekształceń organizacyjnych (np. biblioteki miejskie wydzielone z wojewódzkich), ale także pełnionych wcześniej funkcji. Wśród bibliotek grodzkich są biblioteki główne (centrale), które nie posiadają zbiorów lub ich zasób nie przekracza 40000 j.inw. (zbiory znajdują się w ich filiach); biblioteki dzielnicowe (od 9000 do 75000 j.inw) oraz duże biblioteki grodzkie i biblioteki wojewódzkie, których zbiory osiągają 1400 tys. j.inw.

Największą grupę wśród omawianych stanowią placówki powyżej 200 tys. j.inw. (21,7%) oraz o zbiorach 45-60 tys. j.inw. (15,2%). Zbiorów specjalnych i czasopism oprawnych nie gromadzi odpowiednio - 21,7% i 13,0% bibliotek grodzkich.

Biblioteki o połączonych zadaniach to placówki o dużych zbiorach. Wszystkie zgromadziły powyżej 90000 j.inw., co trzecia (33,3%) ponad 210 tys. j.inw. W ich zasobach znajdują się czasopisma oprawne oraz zbiory specjalne.

Tabela 6. Zbiory w bibliotekach powiatowych (książki, czasopisma, zbiory specjalne)

Tabela 7. Zbiory specjalne i czasopisma oprawne

Powierzchnia lokali bibliotecznych

Przeciętna powierzchnia biblioteki powiatowej wynosi 756 m²: biblioteki ziemskiej - 513 m², biblioteki o połączonych zadaniach - 1417 m², grodzkiej - 1303 m².

W poszczególnych kategoriach bibliotek sytuacja lokalowa przedstawiała się następująco:

• wśród bibliotek ziemskich 7 (4%) znajduje się w szczególnie trudnej sytuacji: 4 biblioteki (2,3%) nie posiadają własnego lokalu (biblioteki nowopowstałe dysponują jedynie biurkiem lub częścią powierzchni w innej instytucji np. w starostwie powiatowym, innej bibliotece, ośrodku doskonalenia i doradztwa pedagogicznego), a następne 3, również utworzone od podstaw (1,7%), pracują w lokalach - do 20 m². Statystycznie co druga biblioteka ziemska (53,7%) zajmuje powierzchnię wielkości 201-500 m², w tym 16,4% stanowią placówki o powierzchni 201-300 m². Sytuacja ponad 35% bibliotek ziemskich odbiega od przeciętnego poziomu w grupie, bowiem pracują one na powierzchni powyżej 500 m², z tego 10,1% w lokalach przekraczających 1000 m².
• sytuacja podobnie zróżnicowana jest wśród bibliotek grodzkich - obok bibliotek o lokalach do 100 m², występują placówki powyżej 6500 m². Największa liczba bibliotek (15,2%) posiada lokale o powierzchni 701-800 m². W grupie, o której mowa wyodrębnić można trzy ich kategorie:
  • powierzchni do 500 m² (28,3%, tj. 13 bibliotek, m.in. biblioteki dzielnicowe, biblioteki miejskie wydzielone z bibliotek wojewódzkich);
  • od 501 do 1000 m² (36,9%, tj. 17 bibliotek, m.in. byłe biblioteki wojewódzkie, biblioteki miejskie wydzielone z wojewódzkich, biblioteki grodzkie np. woj. śląskiego);
  • ponad 1001 m² (36,7%, tj. 16 bibliotek, m.in. byłe biblioteki wojewódzkie oraz obecne, łączące funkcje wojewódzkie i grodzkie, duże biblioteki grodzkie).
• najlepszą sytuację lokalową mają biblioteki o połączonych zadaniach. Tylko 2 z omawianej grupy dysponują powierzchnią nie przekraczającą 500 m². Pozostałe pracują w warunkach lokalowych znacznie lepszych - powierzchnia co drugiej (55,5%) jest większa niż 1000 m², w tym ponad 33% od 1001 do 2000 m² (byłe i obecne biblioteki wojewódzkie, duże biblioteki w miastach grodzkich).

Tabela 8. Powierzchnia lokali użytkowych bibliotek (głównych) realizujących zadania powiatowe

Komputeryzacja bibliotek powiatowych

Dane dotyczące komputeryzacji bibliotek publicznych oraz użytkowania programów bibliotecznych różnią się w zależności od źródła informacji, a także sposobu ich zbierania. Według danych zawartych w Informatorze o bibliotekach powiatowych bibliotecznymi programami komputerowymi dysponowało 213 (ponad 85%) bibliotek realizujących zadania bibliotek powiatowych, w tym 145 (82%) bibliotek ziemskich, 41 (89%) grodzkich oraz wszystkie biblioteki o połączonych zadaniach (27). Niektóre biblioteki użytkują więcej niż jeden program (dwa programy posiada 19 bibliotek, trzy - 1). Te zasobne w programy to przede wszystkim biblioteki grodzkie (11, w tym 5 pełniących jednocześnie funkcje wojewódzkie), ale także biblioteki powiatów ziemskich (8) oraz 2 o połączonych zadaniach. Do najpopularniejszych programów należą MAK i SOWA. Wykazuje je 190 bibliotek stopnia powiatowego (76%). Co druga (ponad 52%, tj. 131 bibliotek) posiada własny serwis internetowy (www) lub korzysta z poczty internetowej.

Niestety prezentowany materiał (oparty na danych z Informatora) nie daje możliwości oceny stopnia zaawansowania automatyzacji procesów bibliotecznych oraz wykorzystania Internetu (szczególnie przez czytelników). Z badań przeprowadzonych przez IKiCz^[13] w 104 bibliotekach powiatowych wynika, że dla zdecydowanej większości przyjęcie zadań ponadlokalnych nie miało wpływu na przyspieszenie prac związanych z automatyzacją placówek. Jednocześnie okazało się, że posiadanie sprzętu komputerowego i programu bibliotecznego nie jest jednoznaczne z jego wdrażaniem i użytkowaniem.

Są więc biblioteki, które przygotowują się do automatyzacji (kupują sprzęt i programy), rozpoczynają komputeryzację (najczęściej wprowadzają nowości, prowadzą komputerową ewidencję wypożyczeń) oraz takie (zdecydowana mniejszość), które w pełni zautomatyzowały procesy biblioteczne. W zestawieniach biblioteki należące do wszystkich trzech wymienionych kategorii wykazywane są jednakowo jako placówki skomputeryzowane. Większość bibliotek posiadających komputery ma także niebiblioteczne programy użytkowe i wykorzystuje komputery do prac biurowych, księgowych i kadrowych^[14].

Tabela 9. Stan komputeryzacji bibliotek realizujących zadania powiatowe

Tabela 10. Biblioteczne programy komputerowe w bibliotekach powiatowych

Tabela 11. Programy w bibliotekach powiatowych

Podsumowanie

Sytuacja bibliotek powiatowych jest bardzo złożona, ściśle związana z sytuacją społeczną, ekonomiczną i kulturową najbliższego otoczenia - powiatu, a w szerszym kontekście kraju. W niniejszym raporcie zasygnalizowano jedynie problemy, różnicujące możliwości tych dopiero powstających instytucji.

Duże dysproporcje między bibliotekami pod względem zasobności i zakresu pełnionych zadań, wielkości zespołów pracowników, ich doświadczenia zawodowego i umiejętności, utrudniają tworzenie jednolitej pod względem organizacyjnym i zadaniowym - sieci bibliotek powiatowych. Niedoinwestowanie bibliotek powiatowych dodatkowo pogłębia problemy związane z powstawaniem tych instytucji. Zbyt niskie dotacje starostw powiatowych nie dają możliwości rozpoczęcia, czy też rozwoju działalności ponadlokalnej. Trudności finansowe oraz niestabilność organizacyjna tych instytucji powoduje, że w powiatach gdzie nie utworzono bibliotek powiatowych nie są podejmowane działania zmierzające do zmiany tej sytuacji.

Przypisy: