Bogusława Lewandowska Polska Akademia Nauk Warszawa Twórczość literacka Stanisława Brzozowskiego jako forma autoterapii Abstrakt

  Co jest stałym punktem odniesienia myśli filozoficznej Stanisława Brzozowskiego, autora doskonałej XX-wiecznej autobiografii intelektualnej, pt. Pamiętnik? Czy możemy mówić o kluczowych momentach jego myśli, wobec których szerokie i przekształcające się zainteresowania tego autora nie znaczą nowych etapów ewolucji jego poglądów, ale nieustannie je potwierdzają? Podczas lektury pism Brzozowskiego natrafiamy na jego stwierdzenie autoterapeutycznego znaczenia prowadzonej działalności literackiej: A ja jestem jak człowiek - napisał do wydawcy tomu Głosy wśród nocy - który żyje z kneblem w ustach i dla zdrowia wewnętrznego muszę ostatnie swoje myśli wypowiedzieć... Jak zauważył w odniesieniu do charakteru dorobku Brzozowskiego wybitny znawca jego myśli, Andrzej Mencwel, myśleć to tyle, co budować siedzibę człowieka. I tę siedzibę, nie mając żadnej innej, cały czas swym piórem i myślą budował.

Otóż jeden z powodów podjęcia twórczości literackiej przez autora Idei związany jest z psychiką pisarza, gdyż, do czego się przyznawał, podjął się pisania z indywidualnej potrzeby wypowiedzenia swoich przemyśleń, z zamiarem opowiedzenia o swoim doświadczeniu nihilizmu. Niewątpliwie wpisał się tym samym w nurt literatury epoki zarażonej niemocą, nawiązał do wielkich twórców romantyzmu niemieckiego i francuskiego. Jego zrozumienie dla problemu le mal du siecle, wyrastające z osobistego doświadczenia dotknięcia nagiego bytu, było zarazem jednak czymś więcej niż tylko współodczuwaniem.
Jest bowiem i drugi powód, który skłania nas do traktowania spuścizny po Brzozowskim jako formy indywidualnej terapii pisarza, jest nim wydźwięk apologetyczny pozostawionego dorobku literackiego. Autor Legendy Młodej Polski w ciągu dziesięcioletniej działalności kreślił kolejne karty swoistej apologii pro vita sua. Pisarz był osamotniony, opuszczony przez przyjaciół już w okresie studiów, ze względu na samowolne wzięcie pieniędzy z kasy Bratniej Pomocy. Następnie w 1898 r. został aresztowany pod zarzutem należenia do tajnego Towarzystwa Oświaty Ludowej, a nawet okrzyknięto go szpiegiem w prasie w kwietniu 1908 r., w związku z ogłoszeniem jego nazwiska na liście współpracowników Ochrany. Jako pisarz i publicysta był z kolei wielokrotnie niezrozumiany przez krytykę. Jednak mimo niepowodzeń życiowych i zawodowych wykształcił w sobie przekonanie o wartości wykonywanej pracy i z samozaparciem ją kontynuował. Nie zrażać się, że nie ma żadnej perspektywy, sensu i pożytku przede mną, że działanie wydaje mi się tylko dziwactwem osobistym i manią [...]. Mój Boże: dlaczego tak pracowano nad tym, aby zniszczyć mój umysł. Nie powstrzymuj goryczy, ani też nie oddawaj się jej.

Podobnie jak jego bohaterowie, Amiel i Lamb, autor Głosów wśród nocy w pisarstwie dopełnia ostatecznej, nieprzekraczalnej, granicznej sytuacji samotności i granicznego doświadczenia osamotnienia. Twórczość stała się jego jedyną siedzibą. Jak wyznał w Pamiętniku: byłem kiedyś odważny i nie traktowałem mojej pracy, jako auto-ekspresji, liryzmu, które - przypadkowo niejako - dają mi byt. Styl literacki Stanisława Brzozowskiego wyrasta z osobistego, przeżytego intymnie stosunku do świata, z dopełniania się wizji duchowej w obszarze rzeczywistości materialnej. Autor Samego wśród ludzi poszukuje przy tym odpowiedzi właściwie na jedno pytanie: Cóż pozostaje jednak uczynić człowiekowi, który niebacznie zajrzał poza zasłonę Izydy? Doświadczenie to wywołało zwątpienie, a nawet rozpacz. Przezwyciężyć je próbował na drodze coraz wnikliwszej analizy tego doświadczenia. Rozważanie to prowadził konsekwentnie w ciągu całej dziesięcioletniej działalności pisarskiej, a przerwała je śmierć.