Irena Borecka Państwowa Wyższa Szkoła Zawodowa w Wałbrzychu Zastosowanie biblioterapii w terapii rodzin

W prasie, radiu, telewizji coraz częściej pojawiają się informacje o pogarszającej się sytuacji materialnej i moralnej w rodzinie. Coraz więcej osób jest też świadomych, że z tego typu problemami członkowie rodzin nie zawsze mogą sobie poradzić sami. Potrzebują profesjonalnej pomocy psychologów, doradców rodzinnych i terapeutów. W terapii rodzin można w coraz szerszym zakresie wprowadzać biblioterapię.

Jeśli funkcjonowanie rodzin będziemy rozpatrywać z punktu widzenia teorii jej rozwoju (E. M. Duval 1977), to musimy być przygotowani na to, że w każdej z ośmiu faz jej rozwoju:

• małżeństwo (bez dzieci) - 2 lata,
• rodzina wychowująca małe dzieci - 2,5 roku,
• rodzina z dzieckiem w wieku przedszkolnym - 3,5 roku,
• rodzina z dzieckiem w wieku szkolnym - 7 lat,
• rodzina z dorastającymi dziećmi - 7 lat,
• rodzina z dziećmi opuszczającymi dom - 8 lat,
• stadium pustego gniazda ~ 15 lat,
• starzejący się rodzice (aż do śmierci obojga) ~10-15 lat,

istnieje możliwość powstawania konfliktów lub kryzysów rodzinnych (J. Bradshaw 1994). A zatem i konieczność interwencji psychologicznej czy innego rodzaju pomocy (I. Namysłowska 2000).

Wspomagający rodzinę terapeuci mogą działać, odwołując się do literatury zarówno naukowej, jak i beletrystycznej. Zastosowanie odpowiednich technik pracy z tekstem to już biblioterapia rozumiana tu przede wszystkim jako forma pomocy psychologicznej lub forma psychicznego wsparcia (B. Tyjarska 1994, B. S. Ustabowicz 1991).

Przeanalizujmy więc kilka sytuacji, w których zastosowanie biblioterapii jest zasadne i przynieść może wymierne efekty terapeutyczne.

W pierwszym okresie trwania małżeństwa, kiedy to młodzi ludzie "uczą się siebie nawzajem", uczą się nowych dla siebie sytuacji, może pojawić się wiele problemów, z którymi nie zawsze będą mogli sobie sami poradzić. Oto niektóre z nich:

• wątpliwości co do podjęcia właściwej decyzji o związaniu się z tym właśnie partnerem życiowym - podstawą do zajęć biblioterapeutycznych może być książka Zuzanny Celmer Małżeństwo (1989);
• problemy z okazywaniem uczuć i emocji, mogą być rozwiązywane tradycyjnymi metodami psychoterapeutycznymi (W. Sikorski 2002), ale pomocne mogą okazać się też zajęcia biblioterapeutyczne, podczas których w trakcie dyskusji nad wybranymi utworami uczestnicy zrozumieją swoje postępowanie i będą dążyć do zmiany. Można tu oprzeć się o beletrystykę i książki biograficzne;
• niemożność porozumienia się małżonków w kwestiach zasadniczych, takich jak: wspólne obowiązki, praca zawodowa, posiadanie dzieci, sposób ich wychowania - z pewnością o wiele łatwiej można by rozwiązać, gdyby obraz własnej rodziny skonfrontować z innymi (D. Ulrich, H. Dunne 1966);
• obawy co do poczęcia zdrowego dziecka, lęk przed urodzeniem dziecka niepełnosprawnego można nieco oswoić, rozmawiając w grupie o lekturze książek.

Zarzewiem konfliktów między małżonkami może też być sposób postrzegania własnego funkcjonowania w nowej rodzinie. Ma to ścisły związek zarówno z wyniesionymi z rodzinnego domu obrzędami, zwyczajami, obyczajami, jak i przekonaniami religijnymi i światopoglądowymi. Dla zakładających nową rodzinę ważny jest także kontekst społeczno-psychologiczny (np. potrzeba akceptacji przez nowych członków rodziny, dostosowanie się do nowych warunków życia we dwoje). Niespełnione oczekiwania często niosą obniżone poczucie bezpieczeństwa, co nie sprzyja harmonii w małżeństwie, utrudnia funkcjonowanie z pozostałymi członkami rodziny.

Wątpliwości dotyczące swojego małżeństwa zwykle przeżywa obydwoje małżonków. Nie zawsze chcą się do tego przed sobą nawzajem przyznać. A niekiedy po prostu nie umieją ich zwerbalizować. Często boją się tych emocji i wątpliwości. W nowych warunkach wyrzekają się swoich dotychczasowych marzeń i planów. Niekiedy nie potrafią porozumiewać się z innymi członkami rodziny swojego partnera. Przyczyn takiego stanu może być wiele, ale najczęściej członkowie takiej rodziny nie wiedzą nawet, do kogo udać się po pomoc.

Dlatego w podręcznym warsztacie biblioterapeuty nie powinno zabraknąć książek dotyczących jasnych i ciemnych stron małżeństwa. Takich jak: Terapia rodzin Ireny Namysłowskiej, dwie książki Zuzanny Celmer: Czy wiesz kogo kochasz? oraz Małżeństwo, a także Zrozumieć rodzinę Johna Bradshawa, Twoje najskrytsze marzenia czyli jak władać własną mocą twórczą Jima Leonarda i inne.

Wiele konfliktów w rodzinie bierze się z nieumiejętności komunikowania się. Zajęcia biblioterapeutyczne powinny więc dostarczyć okazji do szczerych rozmów. Ukazując literackie sytuacje fikcyjne lub omawiając problemy opracowane w poradnikach i podręcznikach psychologii, biblioterapeuta stwarza odpowiedni nastrój i inspiruje uczestników do dzielenia się swoimi przeżyciami, wątpliwościami, doświadczeniami dotyczącymi przeżywanych sytuacji konfliktowych i tych wszystkich problemów, które nie w pełni rozpoznane (zrozumiane) mogą budzić lęk i prowokować do nieadekwatnych zachowań. Bardzo przydatne w tego typu zajęciach biblioterapeutycznych mogą okazać się książki Doroty Terakowskiej: Ono (Kraków 2003) i Poczwarka (Kraków 2001) oraz Anny Sobolewskiej Cela. Odpowiedź na zespół Downa (Warszawa 2002), a także Miłość, psiakrew Ewy Nowackiej (Wrocław 2001) i Ogrody Marii Borowej (Wrocław 1998).

Dyskusja nad sytuacjami fikcyjnymi może pomóc uczestnikom zdystansować się do własnych emocji oraz zachowań. Dzięki temu ich osobista sytuacja, poddana wielokrotnemu oglądowi, może ulec zmianie. Weryfikacji mogą też ulec ich poglądy na temat funkcjonowania własnej rodziny. Podczas zajęć mają bowiem szansę ustosunkować się do pewnych stereotypów wyniesionych z własnej rodziny bądź ze środowiska, w którym się wychowywali (D. Terakowska 2003).

Pod wpływem lektur i biblioterapeutycznych dyskusji może nastąpić zmiana poglądów i zachowań, co przyczynić się może do innego zaplanowania organizacji własnej rodziny.

W momencie pojawienia się w rodzinie dziecka następuje przemodelowanie dotychczasowego sposobu funkcjonowania rodziny. Dochodzić może wówczas nie tylko do przewartościowania pewnych poglądów, ale i konieczności zmiany sposobów myślenia i postępowania. Wiele dotychczasowych priorytetowych spraw odchodzi na plan dalszy. Nie wszyscy (zarówno mężczyźni, jak i kobiety) są psychicznie i społecznie do takich zmian gotowi. Wówczas w rodzinie mogą pogorszyć się stosunki pomiędzy poszczególnymi osobami (małżonkowie, małżonkowie - rodzice, małżonkowie - pozostali krewni).

Wiele nieporozumień między małżonkami może się rodzić na tle zakresu obowiązków wynikających z opieki nad dzieckiem. Mogą też wystąpić tzw. konflikty pokoleniowe dotyczące sposobu karmienia, opieki i wychowania dziecka. Wówczas wskazane byłoby zaproponowanie małżonkom (a także ich rodzicom i krewnym), treningu umiejętności wychowawczych, przygotowującego ich do trudnej roli rodziców. Jest tu miejsce dla biblioterapeuty proponującego warsztaty oparte o książki nie tylko z zakresu pielęgnacji i psychologii dziecka Dziecko, jego rodzina i świat Donalda Woodsa Winnicotta (Warszawa 1996), ale i o książki beletrystyczne, np. Rybka Małgorzaty Musierowicz (Warszawa 1986).

Kiedy dziecko wejdzie w wiek przedszkolny, mogą pojawić się problemy dotyczące procesu wychowania. Wówczas bardzo ważna jest współpraca rodziców z przedszkolem. W ramach spotkań nauczycielek z przedszkola i rodziców można też zainicjować warsztaty biblioterapeutyczne wspomagające rodziców w trudnej sztuce uczenia się świadomego rodzicielstwa (C. Lee 1997). Biblioterapeuta może zaprogramować takie zajęcia, które uzmysłowią rodzicom wagę każdego ich spotkania z dziećmi. Zwrócą uwagę na funkcje wspólnych zabaw, wspólnego czytania i rozmów (A. Faber i E. Mazalish 1992). Przydać się wówczas mogą nie tylko książki z psychologii, ale i cała seria książek Zrozumieć dziecko, wydana przez Świat Książki.

Wspomniana powyżej seria może być też przydatna, gdy przedszkolak pójdzie do szkoły. Jest to okres kolejnych prób dla rodziców. Różnica zdań na temat programu wychowawczego, obowiązków dziecka i form pomocy może podzielić rodziców i zburzyć rodzinną harmonię. A wówczas przecież najważniejsze jest to, aby rodzice towarzyszyli dziecku w jego rozwoju, aby go wspierali w jego twórczym działaniu, byli przy nim i uczyli się razem z nim. Nie powinni jednak wyręczać dziecka w jego trudnej roli ucznia (G. W. Green 1998).

Sytuacja w rodzinie może komplikować się także wówczas, kiedy dzieci wkroczą w okres dojrzewania. Wtedy "punktem zapalnym" w rodzinach są nie tylko konflikty pokoleniowe, ale i problemy z wyborem kolejnej szkoły, przyjaciół czy zainteresowanie seksem. Sytuację często zaostrza fakt, że rodzice zmęczeni pracą zawodową, zestresowani koniecznością robienia kariery zawodowej, często zbyt późno dostrzegają problemy związane z dorastaniem i dojrzewaniem swoich dzieci (H. Hessenmüller 2003). Ich kłopoty z nauką czy inne formy zwrócenia na siebie rodzicielskiej uwagi nie zawsze bywają akceptowane przez starsze pokolenie. Zwyczaje, obyczaje i pewne utarte poglądy starszego pokolenia utrudniają komunikację w rodzinie. Rodzicom trudno jest zrozumieć dzieci, a dzieciom - rodziców. Jest to trudny okres dla wszystkich członków rodziny. Wówczas także warto byłoby skorzystać z zajęć biblioterapeutycznych przygotowanych na bazie wspomnianej już serii książek (np.: Zrozumieć dziecko oraz Pomóż mi. Kryzysy wieku dorastania Reinmara du Bois^,a).

Ten okres w życiu rodziny często pokrywa się z tzw. kryzysem połowy życia. Wiąże się to często ze skupieniem dorosłych na nich samych. Jedno i drugie z małżonków zaczyna zdawać sobie sprawę z upływu lat, z obniżenia się seksualnej atrakcyjności i sprawności swojej i swojego partnera. Dowartościowania szukają więc niekiedy poza własną rodziną. Czasami wdają się w przelotne romanse, nowe związki. Niekiedy kończy się to tylko szukaniem nowych wrażeń emocjonalnych, ale innym razem zdradą współmałżonka i odejściem do nowych życiowych partnerów. Rozpad małżeństwa dokonuje się przez pewien czas i jest bardzo niedobrym okresem dla wszystkich członków rodziny. Każdy z nich bowiem jest w ten konflikt uwikłany. Każdy przeżywa tę sytuację z różną intensywnością, ale każdy na swój sposób cierpi.

Nie tylko zdrada zagraża rodzinnej harmonii. Czasami jest to lęk przed starzeniem się, co wiąże się z obawą utraty zawodowego prestiżu lub miejsca pracy. Wówczas także byłaby konieczna pomoc rodzinnego doradcy lub rodzinnego terapeuty posługującego się technikami biblioterapeutycznymi. Konieczne byłoby zachęcenie małżonków do uczestniczenia w takich warsztatach, które uwrażliwiają na problem przemijania, szukania sensu życia, realizowania własnych marzeń i potrzeb w warunkach rzeczywistości, w jakiej funkcjonuje dana rodzina. Terapia może być oparta o utwory popularnonaukowe i beletrystykę. Właściwe zastosowanie środków biblioterapeutycznych może wpłynąć na lepsze zrozumienie własnego postępowania lub zachowania się partnera. Takie zajęcia mogą nie tylko przyczynić się do złagodzenia konfliktu, przemyślenia problemu, ale także mogą uchronić rodzinę przed rozpadem małżeństwa.

Kolejny etap w rozwoju rodziny to czas, kiedy dorosłe dzieci kończą edukację, zawodowo się usamodzielniają; wówczas także może dochodzić do trudnych sytuacji w rodzinie. Bywa czasem tak, że rodzice nie godzą się na propozycje swoich dzieci, nie akceptują ich życiowych i zawodowych wyborów lub decyzji. Ciężko przeżywają ich usamodzielnienie się, opuszczenie domu rodzinnego. Stadium opuszczonego gniazda to okres nie tylko niemożności pogodzenia się z dorosłością i samodzielnością dzieci. To często czas załamania się związku emocjonalnego małżonków. W rodzinach, w których małżeństwo oparte było o przyzwyczajenie, obowiązek, konwenans, a nie o miłość, często dochodzi do rozwodu. Wówczas sytuację taką bardziej przeżywają te osoby, które czują się porzucone (J. F. Crosby 1998).

Niekiedy za ten fakt oskarża się nie tylko życiowego partnera, ale i własne dzieci. Szukając winy w sobie, popada się w niekorzystne stany emocjonalne: apatię, depresję lub agresję. Wówczas potrzebne jest takie wsparcie psychiczne, które zmierzałoby do wzmocnienia wartości osobistej danej osoby oraz kierowałoby jej działania w stronę aktualnych zainteresowań albo tych, z których w przeszłości dana osoba z różnych względów musiała zrezygnować. Tutaj trening twórczości z zastosowaniem np. warsztatu "Każdy może być poetą" (I. Borecka 2000) może spowodować, że takie osoby będą mogły łatwiej odnaleźć się w nowej dla nich rzeczywistości. Ten typ zajęć może uświadomić im ich potencjalne możliwości i wzmocnić wiarę w siebie.

Jeśli rodzinie uda się bez większych emocjonalnych wstrząsów przetrwać ten okres, to i tak mogą pojawić się inne problemy związane z upływem lat, obniżeniem się aktywności życiowej czy zawodowej. Przejście na emeryturę, pogorszenie się stanu zdrowia lub śmierć jednego z partnerów to sytuacje stresowe. Nie wszyscy potrafią radzić sobie ze stresem. Nie wszyscy z takiej trudnej sytuacji wychodzą obronną ręką bez pomocy innych ludzi. Wielu osobom należałoby zaproponować pomoc. I w tym przypadku terapeuta musi pracować z całą rodziną, a nie tylko z osobą, która ten okres najtrudniej przeżywa. Jednym z celów terapii może być przeciwdziałanie lękom, w jakie ten okres szczególnie obfituje.

Owdowiali małżonkowie czują się nie tylko bardzo nieszczęśliwi z powodu utraty współmałżonka. Są bardzo samotni. Czasami swój ból rekompensują sobie wzmożoną aktywnością religijną. Niekiedy lęk przed nowym wymiarem życia starają się zagłuszyć, rzucając się w wir towarzyskich spotkań. Ale najczęściej osobami, z którymi się spotykają, są także osoby owdowiałe, samotne, najczęściej też i takie, które nie umieją sobie poradzić ze stratą. Czasami zamykają się w swojej samotności, rezygnują z aktywnego życia, a powód takich zachowań tkwi w wyniesionych z rodzinnego domu lub środowiska przekonań o pewnych normach społecznych, obyczajach i zwyczajach.

Biblioterapeuci, chociaż zawsze powinni być gotowi do niesienia pomocy, pamiętać muszą też o tym, że każdy ma prawo do samotności w cierpieniu, do przezwyciężania go na swój sposób. Mimo to dyskusje nad utworami opisującymi ból utraty ukochanej osoby, uczenie się życia bez niej, to jedna z form zajęć biblioterapeutycznych, którymi należałoby objąć całą rodzinę.

Kiedy umiera jedno z rodziców, dzieci boleśnie odczuwają jego śmierć i nie zawsze są w stanie zrozumieć zachowania drugiego z nich. Nie zawsze akceptują sposób życia, jaki odpowiada temu pozostałemu. Niewątpliwie książką pomocną w zajęciach terapeutycznych może być Świat do góry nogami Beaty Ostrowickiej (Wrocław 2002).

Niekiedy starzy rodzice lub owdowiali bezdzietni małżonkowie korzystają z państwowej opieki, z domów "pogodnej starości". Nie zawsze jednak była to ich decyzja spontaniczna czy przemyślana. Mogli ulec namowom znajomych lub czuli się do takiej decyzji przymuszeni względami zdrowotnymi lub ekonomicznymi. Jednak z tym miejscem i z tą sytuacją nie mogą się pogodzić. Warto wówczas zaproponować tym osobom odpowiednio przygotowane zajęcia biblioterapeutyczne, np. na bazie książek Skarby świata całego Bohumila Hrabala.

Problem śmierci jest jednym z najtrudniejszych zagadnień, do których powinien przygotować się w swojej pracy biblioterapeuta. Każdy rodzaj śmierci to ciężkie doświadczenie dla pozostałych członków rodziny. Tym, którzy stracili swych bliskich, trzeba dać szansę na to, aby mogli nie tylko o nich rozmawiać, ale głębiej zastanawiać się nad istotą życia i śmierci. Ważne jest też to, aby osoba owdowiała nie zapomniała o swoim partnerze, ale dała też sobie prawo do aktywnego, pełnego życia bez utraconej osoby. I tu można wykorzystać chociażby książkę Williama Whartona Spóźnieni kochankowie.

Dzięki zaproponowanym przez biblioterapeutę sesjom terapeutycznym, inspirowanym książką Moniki Zeitner Zaproszenie do nieba. Jak towarzyszyłam mojemu umierającemu dziecku, łatwiej będzie mogła sobie radzić rodzina tracąca dziecko. Nie mniej bolesna jest strata dziadków czy rodziców. I tu w programie biblioterapeutycznym można wykorzystać Świat do góry nogami Beaty Ostrowickiej, w którym mamy przedstawioną sytuację rodziny po stracie matki. To opowieść nie tylko o stracie ukochanej osoby, ale i historia o trudnym dorastaniu nastoletniej dziewczyny, która musiała przejąć obowiązki matki, wyręczyć ojca, wspomagać go i opiekować się rodzeństwem. To studium narastania buntu i ucieczki w apatię.

Niełatwo jest godzić się z myślą o starości i o odchodzeniu z tego świata, niełatwo myśleć o własnej śmierci. Dlatego w księgozbiorze podręcznym biblioterapeuty nie może zabraknąć wybranych utworów filozoficznych, refleksyjnych i wspomnieniowych (np.: Sprawy ludzkie Jana Szczepańskiego, Żegnaj dziadku, powiedziałem cicho Elfie Donnelly). Doświadczenie ich autorów, życiowa mądrość tych tekstów może przyczynić się do złagodzenia traumy, do budowania nowego sposobu na życie. Takim ważnym utworem biblioterapeutycznym może okazać się również książka Heleny Duninówny Na wieczór swego życia przyjdź z własną lampą. Autorka sugeruje, że do starości trzeba się odpowiednio wcześnie przygotować, aby te ostatnie lata życia przeżyć aktywnie.

Oprócz tu wymienionych powodów dysharmonii mogą wystąpić w rodzinach jeszcze inne: choroba, niesprawność wrodzona lub nabyta. Życie z nieuleczalną chorobą, niepełnosprawnością uczy pokory, ale zanim do tego etapu dojdą poszczególni członkowie rodziny, rodzi się zwątpienie i bunt. Wówczas biblioterapeuta ze swojego podręcznego warsztatu zaproponować może nie tylko biograficzne lektury, ale i warsztaty umożliwiające rozmowy o własnych lękach, niepokojach i braku siły do pokonywania trudności dnia codziennego.

W terapii rodzin najważniejsze jest wzmocnienie związków emocjonalnych pomiędzy poszczególnymi członkami danej rodziny, uświadomienie im, że zawsze gdzieś czeka ktoś, do kogo można zwrócić się o pomoc, ale należy też nauczyć się prosić samemu o tę pomoc.

Bibliografia (wybór)

1. BANDLER, R., GRINGER, J., SATIR, V. Zmieniamy się wraz z rodzinami: o zdrowej komunikacji, przeł. [z ang.] Danuta Golec. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 1999.
2. BOIS, du R. Pomóż mi. Kryzysy wieku dorastania. Warszawa: Klub dla Ciebie, 2001.
3. BRADLE, J. [i in.]. Zrozumieć nastolatka. Warszawa: Świat Książki, 1997.
4. BRADSHAW, J. Zrozumieć rodzinę. Warszawa: Instytut Psychologii Zdrowia i Trzeźwości, 1994.
5. CELMER, Z. Małżeństwo. Warszawa: Państwowy Zakład Wydawnictw Lekarskich, 1989, s. 122-125: Wspólna terapia.
6. CELMER, Z. Czy wiesz kogo kochasz. Warszawa: Oficyna Wydawnicza RYTM, 1994.
7. CROSBY, J. F. Kiedy jedno chce odejść: terapia związków małżeńskich, przeł. [z ang.] Małgorzata Majchrzak i Łucja Ochmańska. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 1998.
8. DUVALL, E. M. Mariage and family development. New York 1977.
9. FABER, A., MAZALISH, E. Jak mówić, żeby dzieci nas słuchały. Jak słuchać, żeby dzieci do nas mówiły. Poznań 1993.
10. FREEMAN, D. R. Kryzys małżeński i psychoterapia, przeł. [z ang.] Joanna Szymańska i Jacek Wójcik. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1991.
11. GREEN G. G. Jak pomagać dziecku w nauce. Warszawa: Świat Książki, 1997.
12. HASSENMÜLLER, H. W sidłach anoreksji. Wrocław: Ossolineum, 2001.
13. LEE, C. Wzrastanie i rozwój dziecka. Warszawa: Wydawnictwa Szkolne i Pedagogiczne, 1997.
14. NAMYSŁOWSKA, I. Proces terapii rodzinnej. In Problemy zagrożenia młodzieży uzależnieniem. Warszawa: Agencja Informacji Użytkowej, 1993, s. 53-79.
15. NAMYSŁOWSKA, I. Terapia rodzinna. Warszawa: Instytut Psychiatrii i Neurologii, 2000.
16. OSTROWICKA, B. Świat do góry nogami. Wrocław: Ossolineum, 2002.
17. SATIR, V. Terapia rodziny: teoria i praktyka, przeł. [z ang.] Olena Waśkiewicz. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 2000.
18. Społeczna psychologia kliniczna, pod red. Heleny Sęk. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1998, s. 440-445: Systemowa i interakcyjna terapia rodziny.
19. TRYJARSKA, B. Terapia rodziny. In Psychoterapia, pod red. Lidii Grzesiuk. Warszawa: Wydawnictwo Naukowe PWN, 1994, s. 245-293.
20. URLICH, D., DUNNE, H. Praca, miłość, rodzina: jak pogodzić je ze sobą?, przeł. [z ang.] Anna Kacmajor, Magdalena Kacmajor. Gdańsk: Gdańskie Wydawnictwo Psychologiczne, 1996.
21. USTABOROWICZ, B. S. Nie bójmy się zmian. Warszawa 1991.
22. ZEITNER, M. Zaproszenie do nieba. Jak towarzyszyłam mojemu umierającemu dziecku. Wrocław 2001.