Irena BIAŁOBŁOCKA
Biblioteka Główna i Ośrodek Informacji Naukowo-Technicznej
Politechniki Wrocławskiej

Udział biblioteki w kształtowaniu rynku wydawniczego - ocena skuteczności współpracy z wydawnictwami

Użytkownicy Biblioteki Politechniki Wrocławskiej są końcowymi odbiorcami naszych wszechstronnych starań. Otwarta, przyjazna i profesjonalna postawa nas, bibliotekarzy, wobec czytelników oznacza niezbędną pomoc z naszej strony inspirująca też do wielu inicjatyw. Jedną z nich omówię w tym referacie.

Pracuję w Oddziale Gromadzenia Druków Zwartych Biblioteki Głównej i OINT Politechniki Wrocławskiej 21 lat. Pomysł mój - możliwość kształtowania rynku wydawniczego - uważam za nowatorski i wart omówienia, ponieważ przerodził się w owocną współpracę między biblioteką a wydawnictwami. Do chwili obecnej - po ponad 10 latach od pierwszych próśb o wznowienie książek, których nakład był wyczerpany, a cieszących się dalej dużym zainteresowaniem w środowisku akademickim - czytelnicy naszej uczelni i wszyscy odbiorcy książek naukowych o profilu technicznym w całym kraju zyskali wiele cennych dydaktycznych pozycji. Wróćmy jednak do historii sprzed ponad 10 lat. Przeanalizowałam potrzeby czytelników Biblioteki Głównej, opierając się na liście rankingowej poszukiwanych lektur. Powstała ona dzięki systematycznym sygnałom od pracowników zespołu Udostępniania Zbiorów i Magazynu, a następnie specjalnie do tego celu oddelegowanego pracownika Oddziału Gromadzenia, którzy to przez kilka kolejnych semestrów wnikliwie studiowali rewersy odmowne (tzw. rewersy zwrotne) czytelników. W omawianym czasie działał tradycyjny system wypożyczeń: gdy kolejna osoba starała się o książkę, której wszystkie egzemplarze były już wypożyczone, zanim wypisany rewers trafił jako odmowny, "po drodze" zostały spisane dane bibliograficzne niedostępnej już w tym momencie książki. Z tego źródła zdobywałam wiedzę o lekturach najpilniej poszukiwanych w Bibliotece Głównej przez studentów i pracowników wszystkich wydziałów uczelni. Również praktykowane w tym czasie dyżury pracowników Oddziału Gromadzenia, na początku kolejnych semestrów, w Udostępnianiu (Oddział Katalogów i Wypożyczalnia), wspomagały wykonanie wspomnianych analiz. W Bibliotece Głównej Politechniki Wrocławskiej funkcjonuje centralny sposób gromadzenia zbiorów obejmujący, oprócz Biblioteki Głównej, biblioteki instytutowe i biblioteki wydziałowe, stąd cenną pomocą były dla mnie również informacje z tych bibliotek, dotyczące tytułów najbardziej poszukiwanych książek. W omawianym czasie struktura bibliotek naszej uczelni, z którymi współpracowałam, wyglądała następująco.

Struktura bibliotek uczelni na początku lat dziewięćdziesiątych:

Biblioteka Główna i OINT Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Architektury i Urbanistyki; BI-1 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Budownictwa; BI-2 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Chemii i Technologii Nafty i Węgla; BI-3 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Chemii Organicznej, Biochemii i Biotechnologii; BI-4 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Chemii Nieorganicznej i Metalurgii Pierwiastków Rzadkich; BI-5 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Podstaw Elektrotechniki i Elektrotechnologii; BI-7 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Energoelektroniki; BI-8 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Fizyki; BI-9 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Geotechniki i Hydrotechniki; BI-10 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Górnictwa; BI-11 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki; BI-12 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Inżynierii Chemicznej i Urządzeń Cieplnych; BI-13 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Inżynierii Lądowej; BI-14 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Inżynierii Ochrony Środowiska; BI-15 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Konstrukcji i Eksploatacji Maszyn; BI-16 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Matematyki; BI-18 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Materiałoznawstwa i Mechaniki Technicznej; BI-19 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Techniki Cieplnej i Mechaniki Płynów; BI-20 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Metrologii Elektrycznej; BI-21 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Nauk Ekonomiczno-Społecznych; BI-22 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Organizacji i Zarządzania; BI-23 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Technologii Maszyn i Automatyzacji; BI-24 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Technologii Nieorganicznej i Nawozów Mineralnych; BI-26 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Technologii Organicznej i Tworzyw Sztucznych; BI-27 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Telekomunikacji i Akustyki; BI-28 Międzyinstytutowa Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutów Cybernetyki Technicznej, Sterowania i Techniki Systemów i Technologii Elektronowej; BMI-6,17,25 Biblioteka Centrum Informatycznego; BCI Biblioteka Studium Nauki Języków Obcych; BSNJO Biblioteka i Ośrodek Informacji Studium Wychowania Fizycznego i Sportu; BSWFiS Biblioteka Wydziału Elektroniki; BW-4 Biblioteka Wydziału Elektrycznego; BW-5 Biblioteka Wydziału Górniczego; BW-6 Biblioteka Międzywydziałowa Wydziału Budownictwa Lądowego i Wodnego i Wydziału Inżynierii Środowiska; BMW2,7 Biblioteka Międzywydziałowa Wydziału Mechanicznego i Mechaniczno-Energetycznego; BMW9,10

Zredagowane i wysłane do poszczególnych wydawców listy z prośbą o przygotowanie poprawionych edycji lektur były wyjściem naprzeciw potrzebom i zainteresowaniom naszych czytelników. Zależało nam też, aby biblioteka naszej uczelni stanowiła źródło wiedzy dla kolejnego już pokolenia studiującej młodzieży. Techniczny profil naszej szkoły ma bezpośredni wpływ na tematykę gromadzonych zbiorów. Stąd też odbiorcami naszych próśb były następujące wydawnictwa: ARKADY, Wydawnictwo Naukowe PWN, Wydawnictwa Komunikacji i Łączności (WKiŁ), Wydawnictwa Naukowo-Techniczne (WNT) oraz Oficyna Wydawnicza Politechniki Wrocławskiej.

ARKADY

Największym sukcesem współpracy z Wydawnictwem ARKADY była pozytywna decyzja o wznowieniu najnowszego tłumaczenia Podręcznika projektowania architektoniczno-budowlanego, którego autorem jest Neufert Ernst. Wydanie drugie rozszerzone i gruntowanie zmienione ukazało się w 1995 roku (po 15 latach od wydania pierwszego). W bibliotekach Wydziału Architektury i Wydziału Budownictwa Lądowego i Wodnego wymieniano ten tytuł jako najbardziej potrzebny. Prośba o wznowienie została wysłana w 1992 roku i kilkakrotnie ponawiana. Wydawnictwo - obawiając się małego popytu ze względu na spodziewaną wysoką cenę książki - początkowo wzbraniało się przed kolejnym wydaniem. Jednak ku autentycznej radości czytelników tytuł się ukazał. Pojawiały się dodruki, a ostatnio wydanie trzecie, polskie, rozszerzone i gruntownie zmienione w 2003 roku. W samym wydawnictwie przyznano, że odniesiono duży sukces wydawniczy, wznawiając wyżej wymieniony tytuł. Z innych zasugerowanych przez nas, poprawionych edycji należy przede wszystkim wymienić W. Boguckiego Tablice do projektowania konstrukcji metalowych. W 1996 roku ukazało się wydanie szóste, znowelizowane i uzupełnione, a w 1998 roku pojawił się dodruk. Obecnie już zapowiadane jest wydanie siódme uaktualnione, na które z niecierpliwością oczekują studenci. Na skutek naszych próśb z lat 1992-2002 o wznowienie 43 tytułów Wydawnictwo ARKADY wydało 12.

Wydawnictwo Naukowe PWN

Wydawnictwo Naukowe PWN wznowiło na naszą prośbę wiele tytułów, z których większość, jako kolejne, poprawione wydania lub dodruki, do tej pory jest stale dostępna na rynku książki. Są to między innymi następujące tytuły: A. Bielański Podstawy chemii nieorganicznej, R.P. Feynman Feynmana wykłady z fizyki, B. Grochowski Geometria wykreślna z perspektywą stosowaną, R. Gryboś Podstawy mechaniki płynów, A. Hennel Zadania i problemy z fizyki, M. Herman Podstawy fizyki dla kandydatów na wyższe uczelnie - wydane w wersji rozszerzonej jako Podstawy fizyki dla kandydatów na wyższe uczelnie i studentów, T. Kaczorek Teoria sterowania, Ch. Kittel Wstęp do fizyki ciała stałego, J. Minczewski Chemia analityczna, R.T. Morrison Chemia organiczna, M.E. Niezgodziński Wzory, wykresy i tablice wytrzymałościowe, D.H. Perkins Wstęp do fizyki wysokich energii, Rachunek prawdopodobieństwa i statystyka matematyczna w zadaniach, t.1-2, praca zbiorowa, autor W. Krysicki i inni, I. Savieliev Kurs fizyki, t. 1-3, po wznowieniu nosi tytuł Wykłady z fizyki, L. Stryer Biochemia, W. Szczepaniak Metody instrumentalne w analizie chemicznej.

Już po naszej pierwszej propozycji wznowień z 4 lutego 1992 roku funkcjonujący wówczas oddział PWN we Wrocławiu wyraził gotowość podjęcia współpracy. Powoli, przez lata, role się odwróciły i w 1996 roku zwrócił się do nas redaktor działu matematyki, fizyki i chemii z prośbą o wytypowanie po kilka najpilniej poszukiwanych przez studentów publikacji z wyżej wymienionych dziedzin. Wtedy po raz kolejny przedstawiliśmy nasze potrzeby lekturowe. Łącznie od 1992 roku PWN wznowiło 23 ze 110 tytułów wielokrotnie proponowanych przez nas do wznowienia.

Wydawnictwa Komunikacji i Łączności (WKiŁ)

WKiŁ rocznie wydaje ok. 60 tytułów^[1], z których 2/3 stanowią nowości. Na naszą prośbę, w której sugerowaliśmy ponowne wydanie 50 publikacji, WKiŁ wznowiło trzy bardzo potrzebne lektury. Są to: P. Horowitz Sztuka elektroniki, Z. Wiłun Zarys geotechniki i S. Datka Inżynieria ruchu. Otrzymaliśmy też zapewnienie, że nasz wykaz książek będzie cenną wskazówką przy tworzeniu planów wznowień podręczników akademickich.

Wydawnictwa Naukowo-Techniczne

Współpracę z WNT dokładniej omówię ze względu na jej dobre efekty. 12 grudnia 1994 roku wydawnictwo otrzymało od nas pierwszą prośbę o wznowienie 81 tytułów, w miarę możliwości poprawionych i uzupełnionych. Ze wskazanych przez nas lektur ukazała się m.in.: A. Chwaleby Metrologia elektryczna. Na przykładzie publikacji tego wydawnictwa obserwowałam poczytność egzemplarza lektoryjnego (oznaczonego literą "L"), udostępnianego tylko na miejscu, w czytelni Biblioteki Głównej, i egzemplarza drugiego (oznaczonego literą "D"), który jest wypożyczany na jeden miesiąc. Pozostałe egzemplarze są pożyczane na sześć miesięcy.

Tab. 1. Badanie aktywności kolejnych wydań A. Chwaleba Metrologia elektryczna w systemie ALEPH w okresie 01.01.2003-24.05.2005 rok^[2].

Rozeznanie poczytności badanego egzemplarza lektoryjnego i egzemplarza wypożyczanego na jeden miesiąc uważam za bardzo cenną pomoc, dzięki której przekonujemy się o:

• celowości włożonego trudu w przygotowanie list wznowień konkretnych lektur;
• trafności wyboru tytułów proponowanych do wznowień;
• zasadności decyzji przy zakupie kolejnych wydań danego tytułu.

Obecnie korzystanie z informacji dostarczanych przez system ALEPH wyeliminowało pracochłonną, ale jednocześnie bardzo zasłużoną analizę, stosowaną dawniej w tradycyjnym systemie wypożyczeń.

Kolejny tytuł, na przykładzie którego sprawdziłam liczbę wypożyczeń w Bibliotece Głównej wszystkich zakupionych egzemplarzy, to C.J. Date Wprowadzenie do baz danych. W 2000 roku ukazało się wydanie drugie (pod tytułem Wprowadzenie do systemów baz danych), całkowicie zmienione, po którego egzemplarz lektoryjny użytkownik w czytelni sięgnął po raz 159., egzemplarz drugi (D) wypożyczono po raz 27. (stan na 24 maja 2005 r.). Analiza wypożyczeń trzeciego i kolejnych (aż do 60) egzemplarzy potwierdza całkowicie celowość prośby o wznowienie książki, a także kilkakrotny (w celu uzupełnienia) zakup kolejnych egzemplarzy tej lektury.

Z 82 tytułów sugerowanych przez nas w WNT wznowiono 14. Są to m.in.: E. Grzywa Technologia podstawowych syntez organicznych, R. Koch Procesy mechaniczne w inżynierii chemicznej, D. Laudyn Elektrownie, U. Tietze Układy półprzewodnikowe, J.D. Ullman Systemy baz danych (wydane jako Podstawowy wykład z systemów baz danych) i ostatni z ważniejszych dla nas: N. Wirth Algorytmy + struktury danych = programy.

Tab. 2. Badanie aktywności kolejnych wydań N. Wirth Algorytmy + struktury danych = programy w systemie ALEPH w okresie 01.01.2003-24.05.2005 rok.

Po ponad 10 latach od podjęcia się tego zadania stwierdzam, że był to dobry, pożyteczny pomysł, który zaprocentował 1/3 wznowień lektur potrzebnych środowisku akademickiemu. Poczytność tych książek okazała się duża. W tym czasie w strukturze bibliotek uczelni nastąpiła znacząca centralizacja. Z 35 powstało 18 scalonych bibliotek, głównie wydziałowych. W najbliższej przyszłości większość z nich będzie pracować w systemie ALEPH, co pozwoli przeprowadzać analizy poczytności lektur w szerszym zakresie. Obecnie system biblioteczno-informacyjny Politechniki Wrocławskiej wygląda następująco:

Struktura bibliotek uczelni w 2005 r.:

Biblioteka Główna i OINT Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Architektury i Urbanistyki; BI-1 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Fizyki; BI-9 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Historii Architektury, Sztuki i Techniki; BI-12 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Matematyki i Informatyki; BI-18 Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Telekomunikacji i Akustyki; BI-28 Międzyinstytutowa Biblioteka i Ośrodek Informacji Instytutu Cybernetyki Technicznej, Instytutu Sterowania i Techniki Systemów i Wydziału Elektroniki Mikrosystemów i Fotoniki; BIW-6,17,12 Biblioteka Studium Nauki Języków Obcych; BSNJO Biblioteka i Ośrodek Informacji Studium Wychowania Fizycznego i Sportu; BSWFiS Biblioteka Wydziału Budownictwa Lądowego i Wodnego; BW-2 Biblioteka Wydziału Chemicznego; BW-3 Biblioteka Wydziału Elektrycznego; BW-5 Biblioteka Wydziału Geoinżynierii, Górnictwa i Geologii; BW-6 Biblioteka Wydziału Inżynierii Środowiska; BW-7 Biblioteka Wydziału Informatyki i Zarządzania; BW-8 Biblioteka Wydziału Mechaniczno-Energetycznego; BW-9 Biblioteka Wydziału Mechanicznego; BW-10 Międzywydziałowa Biblioteka Wydziału Elektroniki i Wydziału Elektroniki Mikrosystemów i Fotoniki; BMW-4,12

Obecnie wydawnictwa są bardziej otwarte na potrzeby potencjalnych nabywców. Podejmują nowe inicjatywy. Proponują tzw. druk na życzenie (druk na żądanie) wskazanego przez klienta tytułu w określonej liczbie egzemplarzy. Ponieważ nie są to wydania poprawione ani uzupełnione - korzystamy z nich wyjątkowo.

Od kilku lat podczas marcowych Targów Książki Naukowej odbywających się w Politechnice Wrocławskiej, przedstawiciele PWN, WKiŁ i WNT odwiedzają Oddział Gromadzenia Druków Zwartych, a także uczestniczą w dyskusjach dotyczących naszych potrzeb lekturowych. W ubiegłym roku w trakcie takiego spotkania zaproponowaliśmy WNT wydanie podręcznika, który jak wykazał wskaźnik poczytności egzemplarza lektoryjnego (L), cieszył się bardzo dużym zainteresowaniem studentów. Był to skrypt Politechniki Częstochowskiej z 1996 roku Podstawy konstrukcji maszyn: przykłady obliczeń, pod redakcją E. Mazanka (do maja 2005 roku po egzemplarz lektoryjny sięgnęło 105 osób). WNT już na początku 2005 roku wydało ten tytuł jako Przykłady obliczeń z podstaw konstrukcji maszyn, t. 1-2. Na tegorocznym spotkaniu podczas Targów Książki Naukowej przekazaliśmy WKiŁ i WNT prośbę o wznowienie lub wydanie książek z dziedziny optyki. WNT natomiast poprosiło nas o zasugerowanie tytułów obcojęzycznych, które warto przetłumaczyć na język polski, gdyż mają szansę stać się lekturami na naszym rynku książki naukowej. Prośbę tę przekazałam bibliotekom wydziałowym i instytutowym, mającym codzienny kontakt z pracownikami naukowymi. Cenimy też bardzo możliwość otrzymywania od kilku lat tzw. książki okazowej. Są to gratisy, które przysyła PWN - okazjonalnie, a WKiŁ i WNT - systematycznie. Lokalizujemy je w czytelni ogólnej z wolnym dostępem, aby mogły być ocenione przed decyzją zakupu. Negocjacje z wydawnictwami dotyczą też możliwości uzyskania jak najwyższego rabatu przy płatnościach. Z mojej strony ponawiam wciąż prośby o wydawanie książek w trwałych oprawach, szytych, a nie klejonych, przeznaczonych dla wielu uczących się studentów.

Dzięki staraniom współpracujących ze sobą stron zdecydowana większość tytułów do zakupu jest typowana po konsultacjach i analizach. Mamy też tę satysfakcję, że pracujemy ze wspólnym dobrem - książką - będącym intelektualnym wytworem człowieka i kształtującym rozwój dalszych pokoleń.

Przypisy

[1] Według Emilii Szydłowskiej. Notes Wydawnicz. 2004, nr 12.

[2] 1 stycznia 2003 roku jest datą wdrożenia nowego systemu bibliotecznego ALEPH.