Nr 4/2001 (22)    Architektura bibliotek. Projekty

Dariusz Kozłowski,
Maria Misiągiewicz,
Tomasz Kozłowski,

Politechnika Krakowska

Biblioteka Główna Politechniki Krakowskiej - opis projektu ¹

1. FORMA

Symetria. Kształt nowego obiektu inicjuje realizację wizją przestrzennego uformowania Politechniki Krakowskiej przy ulicy Warszawskiej.

Wszystkie historyczne budynki Politechniki maja budowę symetryczną. Stanowią spójna kompozycję mocnych formalnie elementów. Nowe obiekty: aula, budynki za Wydziałem Architektury, układ dróg i drzew, w szczególności kompozycja form dziedzińca głównego - zachowują tę zasadę. Kształt nowej części biblioteki kontynuuje ideę osiowości i symetrii w swojej warstwie zewnętrznej, zrywając z ta zasadą tam, gdzie wymogi użyteczności dyktują formę - czyli we wnętrzach.

Najbliższy kontekst. Zaproponowano połączenie obiektu z istniejącym budynkiem na zasadzie niekontrastowej koegzystencji kształtów. Współczesną formę nowej części buduje natura koloru i faktury: materiału panującego w sąsiedztwie.

Elewacje. Zewnętrzny wyraz nadaje więc ceglany materiał, zestawiony z betonem budującym formę elewacji "frontowej". Jej osiowość, wyjątkowość, być może archeologiczne pochodzenie i trwanie, podkreśla osadzenie we "wgłębniku", obniżeniu terenowym, mającym znaczenie tyleż formalne co użytkowe.

Słońce. Elewacja frontowa jest skierowana na północ, co oznacza jej ciągłe pozostawanie w cieniu. Zdecydowano się na grę formalną (co wyjaśnia przekrój poprzeczny), polegającą na umożliwieniu oświetlenia tej ściany poprzez przeszklenie górne, światłem słonecznym całodziennym. Doświetli ono łagodnie przestrzenie holi parteru i, co istotne, widz z zewnątrz zobaczy oświetlony okrąg okna na tle pozostającego w zacienieniu reliefu frontonu! Oświetlenie czytelni - górne, poprzez okno dachowe - szklaną "rurę" rozpraszającą światło.

2. FUNKCJA

Lokalizacja. Nowy budynek zajął pozycję zgodnie z wytycznymi planu zagospodarowania Politechniki. Przed budynkiem zaproponowano "zbudowanie" strefy spotkań, poza ruchem i gwarem życia codziennego uczelni, związanej z kawiarnią i galerią Biblioteki. Temu celowi służy wgłębnik ze schodami amfiteatralnymi.

Wejście. Wejście, strzeżone elektroniczne, do nowej części - od strony pieszej drogi; druga bramka elektroniczna przy wejściu do zespołu czytelni, na piętrze starego budynku, przy wejściu na przewiązkę - obok centralnego punktu informacyjnego. Wejście-wyjście ewakuacyjne od strony Instytutu Silników Spalinowych (ISS). Wejście do starej części Biblioteki na osi ryzalitu. Możliwe wejście poprzez galerię i bar poza bramką kontroli elektronicznej.

Podjazd. Od strony nowego wjazdu na Politechnikę; tu także podjazd do działu magazynów (dostarczanie nowych druków). Rozłożenie funkcji.
   - 6.00 Strefa zamknięta. Magazyny.
   - 3.00 Strefa zamknięta. Magazyny, pomieszczenia techniczne (także klimatyzatornia); Strefa otwarta. Bar i galeria
   + - 0.00 Strefa otwarta, strefa wejściowa w nowej części: informacja, szatnia, katalogi, wypożyczalnia, także: czytelnia multimedialna (sala poza zespołem czytelń z uwagi na specyfikę urządzeń i sposobu korzystania z nich), ksero, sanitariaty. Strefa otwarta, strefa wejściowa w starej części: hol sali seminaryjnej oraz strefy gabinetu dyrektora; pozostałe pomieszczenia - strefa zamknięta.
   + 3.68 Strefa otwarta: budynek nowy - czytelnia główna, czytelnia czasopism i czytelnia norm i patentów oraz punkt informacji naukowej (przewiązka); w pobliżu strefa otwarta: budynek stary - czytelnia profesorska, czytelnia Oddziału Informacji Naukowej, przy wspólnym holu; pozostałe pomieszczenia: strefa zamknięta. Poddasze istniejącego budynku pozostawia się jako rezerwę przestrzeni.

Rozterki. Przeniesiono w przeciwległe miejsce budynku dział reprografii, gdyż wydaje się, że obecne miejsce tego działu, ze względu na bliskość podjazdu, byłoby stosowne dla zlokalizowania tam części działu magazynów. Proponowane rozłożenie funkcji można jednak skorygować, poprzez obrócenie planu parteru starego budynku wokół osi, pozostawiając reprografię w obecnym miejscu. Po ewentualnej zmianie funkcji instytutu na bibliotekę, być może lepsze byłoby wejście do nowej części biblioteki od strony ISS: funkcjonalny punkt ciężkości przeważa w tym kierunku. Taką decyzję można podjąć po poważnym ustaleniu funkcji całości: starej części, nowej i określeniu przeznaczenia ISS.

3. KONSTRUKCJA

Elastyczność. Proponowane rozwiązania konstrukcyjne winny (także w nieprzewidywalnej przyszłości) zapewnić możliwie największą elastyczność użytkowania i podatność na przebudowy.

Stropy i słupy. W nowej części biblioteki przyjęto układ konstrukcyjny słupowy ze stropem kasetonowym (wysokość konstrukcji 40.0 cm, zaprojektowany na siatce modularnej 120 x120 cm; rozstaw słupów 6.00 x 9.80 m. W kondygnacjach magazynów konstrukcja wspomagana ścianami zewnętrznym. W czytelniach, w nowej części biblioteki, strop jak wyżej, przenikający okno stropowe. Konstrukcja żelbetowa, wylewana na mokro.

Przebudowy. Prace budowlano-projektowe w starej budowli można będzie przeprowadzić po uzyskaniu ekspertyzy konstrukcyjno-budowlanej. Ze względów użytkowych proponuje się wymianę stropów. W części środkowej wymiana stropów winna zapewnić większe rozpiętości przekryć, umożliwiające swobodne kształtowanie największych pomieszczeń: sali seminaryjnej połączonej z konferencyjną, czytelni profesorskiej i czytelni Oddziału Informacji Naukowej. W tym celu proponuje się zastosowanie stropów żelbetowych, kasetonowych, wylewanych na mokro, o przewidywanej wysokości konstrukcji - 40.0 cm.

Przewiduje się wymianę konstrukcji więźby dachowej na konstrukcję stalową, zabezpieczoną przeciwogniowo. Wymagane połączenie magazynów nowego budynku z klatkami schodowymi starej części, nie łatwe konstrukcyjnie, wymagające wzniesienia nowej ściany fundamentowo-oporowej na styku nowej i starej kubatury (konstrukcja oporowa - ściana z pali żelbetowych), stwarza możliwość powiązania obu budynków magazynami. Jak się wydaje, będzie to ekonomicznie uzasadnione. Proponuje się wymianę klatek schodowych w istniejącym budynku na nowe konstrukcje żelbetowe, które lokalizuje się w miejscu istniejących.

Materiały: żelbet elewacyjny i konstrukcyjny, cegła licowa i wypełniająca, ślusarka stalowa-cynkowana oraz drewno w oknach i drzwiach. Podłogi - drewno twarde, posadzki kamienne lub (lepiej) z kamienia sztucznego.

Kolorystyka: naturalna cegła zewnątrz i częściowo we wnętrzach, białe tynki we wnętrzach, ściana żelbetowa - "satynowo gładka", bezfakturowa, wylewana w szalunkach systemowych, gładkościennych - skład fizyczny betonu dobrany starannie.
Ślusarka, drzwi, schody, stosowne elementy instalacyjne i wyposażenia - malowane na kolory zasadnicze, zgodnie z funkcjonalistyczną ideologią.

4. IDEA

Bez ideologii? Kształt biblioteki obywa się bez idei i ideologii, na tyle, na ile architektura może się bez nich obejść. Ale wymaga uzasadnienia.
Nie ma dziś kierunków architektury, bywa tylko oryginalność wielkich twórców. Każdy z nich robi to na swój sposób i nie widać jakiejś jednej teorii architektury, czy nawet prób porozumienia się w tym zakresie: nie ma porozumienia między mówiącymi różnymi językami -zdezorientowani pozostają także naśladowcy! Naczelną wartością stała się nie tyle sama sztuka zwana architekturą, co "konwencja" umożliwiająca przychylne zaakceptowanie nowych kształtów i ich przyjazny odbiór: jeżeli widz zaakceptuje konwencję, dalsza zabawa staje się przyjemnością, lecz do końca nie jesteśmy pewni: opera seria to, czy buffo.
Tu dążeniem nadrzędnym było założenie minimalizmu kompozycji i formy architektonicznej, leciutko zanarchizowane desteelowskim decorum.

Inne uzasadnienie. Jak się wydaje, a poświadcza to nowy plan Politechniki, budowla winna być wkomponowana w całość układu istniejących i projektowanych budynków. Nie powinna być ani najpiękniejszą ani najważniejszą z nich. Równocześnie winna zachować, w spójnej całości, pozycję wyjątkowości rzeczy architektonicznej, ze względu na jej użyteczność i wyjątkowość Biblioteki. Winna jednak obywać się bez pychy demonstrowania owej wyjątkowości. Wkomponowaniu w architektoniczne otoczenie służy (jak wspomniano) materiał - cegła, materiał panujący w budynkach dawnych koszar; i tak niech pozostanie . Żelbetowa elewacja także posiada precedensy materiałowe w nieźle zaprojektowanych nadbudowach budynków. Osiowość, cecha główna spójnej architektury ceglanych budowli, kontynuuje klasyczność, historycznych już przecież, obiektów.

Bilans powierzchni biblioteki - części istniejącej i projektowanej (do WZiZT)

Bilans powierzchni [wyszczególnienie dotyczące zabudowy istniejącej i części projektowanej]

30. czerwca 2000 roku rozstrzygnięto zamknięty Konkurs na koncepcję architektoniczną rozbudowy Biblioteki Głównej Politechniki Krakowskiej. Jury, pod przewodnictwem prof. zw. mgr. inż. arch. Witolda Cęckiewicza jednogłośnie przyznało pierwszą nagrodę zespołowi autorskiemu w składzie: dr hab. inż. arch. Dariusz Kozłowski prof. PK, dr inż. arch. Maria Misiągiewicz, mgr inż. arch. Tomasz Kozłowski. Nagrodzony projekt przeznaczony jest do realizacji. Projekt uzyskał także Nagrodę Specjalną Rektora PK ds. nauczania prof. dr hab. Ryszarda Kozłowskiego.
Z Opinii jury dotyczącej pracy nagrodzonej: "[...] Lapidarnej i ciekawej formie architektonicznej odpowiada prosty, przejrzysty układ funkcjonalny widoczny tak w planie jak również w rozmieszczeniu funkcji przebudowanego i adaptowanego budynku istniejącego. Rozwiązania przestrzenno-funkcjonalne uzyskano prostym, zdyscyplinowanym układem konstrukcyjnym zapewniającym łatwość i ekonomię realizacji, jak również późniejszych przekształceń wewnętrznych.
Projekt otrzymuje nagrodę za wybitne wartości rozwiązań architektonicznych, w których lapidarnej i oryginalnej formie towarzyszy czytelność i dyscyplina rozwiązań funkcjonalnych."

EBIB 4/2001 (22), Architektura bibliotek.
    D. Kozłowski, M. Misiągiewicz, T. Kozłowski, Biblioteka Główna Politechniki Krakowskiej - opis projektu:
    ebib.oss.wroc.pl/2001/22/bgpolit.html