Maria Janowska
Biblioteka Narodowa

Gromadzenie¹⁾ publikacji elektronicznych - o czym należy pamiętać?

Nowe techniki informatyczne spowodowały zmiany w sposobach nabywania dokumentów przez biblioteki. Biblioteki kupując książki, czasopisma, czy inne druki stawały się ich właścicielami. Mogły je przechowywać przez czas nieograniczony, mogły - w granicach określonych przepisami prawa autorskiego - udostępniać i kopiować²⁾ określone fragmenty. Inaczej jest z czasopismami elektronicznymi.³⁾ Czasopism elektronicznych nie kupuje się w tradycyjnym sensie tej transakcji. Biblioteka, zamierzając udostępnić swoim użytkownikom zawartość czasopism elektronicznych, musi najpierw zawrzeć umowę z wydawcą, w której określone są warunki korzystania z tych czasopism. Umowa taka jest zazwyczaj zawierana na czas określony, najczęściej określa kto może i kto nie może korzystać z danego wydawnictwa (z zasady do korzystania uprawnieni są pracownicy biblioteki oraz - w przypadku bibliotek uczelnianych - pracownicy i studenci uczelni macierzystych, dostęp jest natomiast praktycznie niemożliwy dla użytkowników niezarejestrowanych w bibliotece); tryb dostępu (w tym możliwość korzystania poprzez sieć lokalną); zasady korzystania (czy użytkownicy mają prawo tylko do oglądania, czy mogą wykonywać kopie - papierowe lub elektroniczne). Umowa taka ma charakter cywilnoprawny, co - zgodnie z zasadą swobody kształtowania treści umów, obowiązującą w prawie cywilnym większości krajów - oznacza, że strony zawierające umowy mogą swobodnie ustalać warunki umowy. Przy zawieraniu takich umów biblioteki muszą dokładnie przyjrzeć się proponowanym w nich warunkom. Muszą pamiętać, że to wydawca jest właścicielem praw wyłącznych, który rezygnuje na rzecz biblioteki z części swoich przywilejów; do materiałów dostępnych w Internecie nie mają zastosowania licencje ustawowe, o których mówi art. 28 prawa autorskiego.⁴⁾ Jako pomoc przy negocjacjach związanych z zawieraniem umów z wydawcami może służyć opracowanie EBLIDA autorstwa Emanuelii Giavarra How to avoid legal pittfalls.⁵⁾ W opracowaniu tym wylicza się następujące podstawowe prawa, o których uzyskanie biblioteki powinny się starać:

• prawo dostępu do serwera wydawcy;
• prawo do przechowywania lokalnie uzyskiwanych materiałów;
• prawo do zintegrowania uzyskiwanych materiałów z infrastrukturą i usługami informacyjnymi systemu lokalnego;
• prawo do indeksowania uzyskiwanych materiałów;
• prawo do udostępniania uzyskiwanych materiałów członkom instytucji⁶⁾ na miejscu⁷⁾ dla celów własnych badań naukowych, nauczania, nauki;
• prawo do zezwalania członkom instytucji na drukowanie i/lub zapisywanie poszczególnych artykułów z uzyskiwanych materiałów dla celów własnych badań naukowych, nauczania, nauki;
• prawo do zapewniania dostępu i zezwalania na kopiowanie użytkownikom zewnętrznym⁸⁾ w pomieszczeniach biblioteki dla celów własnych badań naukowych, nauczania, nauki;
• prawo do zezwolenia na reprodukcję i na włączenie kopii (papierowej lub elektronicznej) do materiałów szkoleniowych.

Nie jest natomiast dopuszczalne:

• reprodukowanie systematyczne, lub znacznej części licencjonowanych materiałów;
• ponowne rozpowszechnianie, sprzedaż, wypożyczanie lub odstępowanie licencji osobom trzecim;
• systematyczne dostarczanie lub rozpowszechnianie licencjonowanych materiałów w dowolnej formie komukolwiek innemu niż członkowie instytucji.

Biblioteka ze swej strony powinna się zobowiązać do zagwarantowania, że przy korzystaniu będzie przestrzegać warunków licencji i do informowania wydawców w przypadkach naruszenia warunków licencji przez użytkowników; w umowie powinna być także klauzula, że biblioteka nie ponosi odpowiedzialności za działania podejmowane przez użytkowników po uzyskaniu dostępu do sieci.

Jak widać, nabywanie publikacji w postaci elektronicznej wymaga dodatkowego wysiłku związanego z negocjowaniem umów licencyjnych. Na szczęście droga jest częściowo przetarta: wiele konsorcjów bibliotek na świecie wypracowało z wydawcami porozumienia. Teksty tych porozumień są dostępne w Internecie.⁹⁾ Wprowadzenie w problematykę umów licencyjnych będzie także tematem kolejnego programu zainicjowanego przez EBLIDA dla bibliotek krajów Europy Środkowo-Wschodniej - programu CELIP, który rozpoczął się w tym roku.

Trzeba bowiem pamiętać, że biblioteki muszą nabywać publikacje elektroniczne. W przeciwnym razie nie będą się liczyć jako centra informacji.

Przypisy:

1. Termin gromadzenie użyty został nieco przewrotnie. Publikacji elektronicznych nie gromadzi się w tradycyjnym tego słowa znaczeniu. Należy jednak pamiętać, że w świetle Ustawy z dnia 27 czerwca 1997 r. o bibliotekach (Dz. U. Nr 85, poz. 539) do podstawowych zadań biblioteki należy: "1) gromadzenie, opracowywanie, przechowywanie i ochrona materiałów bibliotecznych" (Art. 4. 1) i że do tych materiałów należą także dokumenty elektroniczne (w Art. 5 stwierdza się: "Materiałami bibliotecznymi są w szczególności dokumenty zawierające utrwalony wyraz myśli ludzkiej, przeznaczone do rozpowszechniania, niezależnie od nośnika fizycznego i sposobu zapisu treści, a zwłaszcza: dokumenty graficzne (piśmiennicze, kartograficzne, ikonograficzne i muzyczne) ... i elektroniczne.") W artykule omawia się jeden z problemów związanych z nabywaniem jednego z rodzajów tak specyficznego materiału bibliotecznego.
2. Ustawa z dnia 4 lutego 1994 r. o prawie autorskim i prawach pokrewnych Dz. U. nr 24, poz. 83 z późniejszymi zmianami art. 28.
3. Przez czasopisma elektroniczne rozumieć będę czasopisma dostępne w Internecie.
4. Uzasadnienie można znaleźć w artykule Dawida Kota Korzystanie z utworów przez instytucje użyteczności publicznej w świetle technik cyfrowego przetwarzania danych W: Informacja elektroniczna a prawo autorskie. Warszawa SBP 2000, s.9-26.
5. Tłumaczenie na język polski znajduje się w pracy Informacja elektroniczna a prawo autorskie. Warszawa SBP 2000 s. 67-83.
6. Przez Członków Instytucji rozumie się pracowników instytucji macierzystej oraz - w przypadku bibliotek uczelnianych - studentów uczelni.
7. Przez udostępnianie na miejscu rozumie się nie tylko udostępnianie w pomieszczeniach biblioteki, lecz także udostępnianie za pośrednictwem stanowisk komputerowych znajdujących na terenie uczelni macierzystej.
8. Przez użytkowników zewnętrznych rozumie się użytkowników biblioteki, którym zezwala się na dostęp do sieci zabezpieczonej (tj. sieci, do której dostęp mają wyłącznie zarejestrowani użytkownicy, których tożsamość można sprawdzić zarówno w momencie logowania, jak i w jakiś czas po nim).
9. Pod www.eblida.org

EBIB 1/2001 (19)
Janowska, M: Gromadzenie publikacji elektronicznych - o czym należy pamiętać?